Limonatayı Önce mi İçtik, Sonra mı Yaptık?
Bir çocuk hafta sonunu şöyle anlatmış: "Limonatayı içtik. Limonları sıktık. Şekeri ekledik. Markete gittik." Okuyan kişi şaşırır: İçtiğiniz limonatayı nereden buldunuz? Olaylar ters sırayla anlatıldığı için metin anlaşılmıyor. Doğru sıra şöyledir:
(1) Markete gittik.
(2) Limonları sıktık.
(3) Şekeri ve suyu ekledik.
(4) Limonatayı içtik.
Sıra Sözcükleri Yol Gösterir
Yazar sırayı okura bazı sözcüklerle gösterir: önce, ilk olarak, sonra, ardından, daha sonra, en sonunda. Zaman bildiren sözcükler de yardım eder: sabah, öğlen, akşam, dün, ertesi gün, 2 gün sonra.
"Önce markete gittik. Ardından limonları sıktık. En sonunda limonatayı içtik." Artık kimse şaşırmaz.
Metin içinde de sıra sorulur. Şu kısa metne bakın: "Pazartesi saksıya lale soğanı gömdük. Her sabah suladık. 12 gün sonra toprağın üstünde yeşil bir filiz gördük." Soru: Filiz, soğan gömüldükten kaç gün sonra görüldü? Cevap: 12 gün sonra. "Pazartesi", "her sabah", "12 gün sonra" sözleri olayların sırasını ve arasındaki zamanı gösteriyor.
Karışık Kartları Dizmek
Testlerde olaylar karışık kartlarla verilir. Çözmek için şu soru sorulur: "Bu olay olmadan öbürü olabilir mi?"
(A) Kek fırından çıktı. (B) Yumurtalar çırpıldı. (C) Hamur kalıba döküldü. (D) Kek dilimlendi.
Kalıba dökmek için hamur gerekir, dilimlemek için pişmiş kek gerekir. Doğru sıra: B, C, A, D.
Bazen soru ortadaki boşluğu ister: 1. kutuda "Yumurtalar çırpıldı", 3. kutuda "Kek fırından çıktı" yazıyorsa 2. kutuya ne gelir? Arada kalan iş: hamurun kalıba dökülmesi.
Yazılış Sırası, Olayın Sırası Değildir
Sık yapılan hata, cümleleri metinde okunduğu sırayla kabul etmektir. "Maçtan sonra çok yorulduk; sabah erkenden sahaya gitmiştik." cümlesinde sahaya gitmek önce, yorulmak sonra olmuştur; ama yazıda tersten anlatılmıştır. "-mıştık" eki de bunun ipucudur: daha önce olmuş işi anlatır. Sıra sorusu, olayın gerçek zamanını ister.
Evde Fotoğraf Sıralama
- Telefonda bir günün 4 fotoğrafını seçin, karışık gösterin. Çocuk sıraya koysun ve her birine bir cümle söylesin.
- Yemek yaparken adımları çocuğa anlattırın: "İlk olarak ne yapıyoruz?"
- Masal okurken 3. sayfada durun: "Buraya kadar ne oldu? Sırasıyla anlat."
Mini soru: "Ayakkabımı bağladım, çoraplarımı giydim, kapıdan çıktım." Hangisi ilk olmalıydı? Cevap: Çorapları giymek; ayakkabı çoraptan sonra giyilir.
Veliye not: Çocuğun anlattığı olaylarda "sonra, sonra, sonra" tekrarı sık görülür. Bunu yanlış saymayın; "ardından, daha sonra, en sonunda" gibi seçenekleri siz kullanın, çocuk duyarak öğrenir.
Sık sorulanlar
Sıra bildiren sözcükler nelerdir?
Önce, ilk olarak, sonra, ardından, daha sonra, en sonunda.
Karışık olayları nasıl sıralarız?
Her olaya "Bu, ötekinden önce olmak zorunda mı?" diye sorarız; bir işin olması için gereken iş önce gelir.