5. Sınıf Paragrafta Anlam — Konu Anlatımı

Önce Paragrafı Okuyalım

Aşağıdaki paragrafın cümlelerini numaraladık; anlatım boyunca bu numaralarla konuşacağız.

(1) Dedem kırk yıldır köyün yamacında arıcılık yapıyor. (2) Her sabah kovanların kapağını açmadan önce yüzüne ince bir tül geçirir. (3) Arıları ürkütmemek için hiç acele etmez, ellerini yavaş yavaş hareket ettirir. (4) Bal almak için çerçeveleri çıkardığında arıların bir kısmını kovanda bırakır, hepsini rahatsız etmez. (5) Ona göre iyi arıcı, arısını tanıyan ve ona sabırla davranan kişidir.

Konu: Neden Söz Ediliyor?

Paragrafın her cümlesi bir şeyin etrafında dönüyor: dedenin arılarla çalışması. Konu, paragrafta neden söz edildiğidir ve kısa bir sözcük öbeğiyle söylenir: "arıcılık" ya da "dedenin arıcılığı".

Konuyu bulmak için kendinize sorun: Bu paragraf ne hakkında? Cevabınız bir cümle değil, bir ad olmalı.

Ana Düşünce: Yazar Ne Demek İstiyor?

Ana düşünce, yazarın o konu hakkında okura iletmek istediği asıl mesajdır ve bir cümleyle söylenir. Bu paragrafta mesaj (5) numaralı cümlede açıkça yazılmış: İyi arıcılık sabır ve arıyı tanımak ister.

Ana düşünce çoğu zaman paragrafın başında ya da sonunda durur. Ortadaki cümleler onu destekler. (2), (3) ve (4) numaralı cümlelere yardımcı düşünce denir: tül takmak, yavaş davranmak, arıların bir kısmını bırakmak, sabrın örnekleridir.

Kendinize küçük bir test yapın: "Tül takmak arıcılığın en önemli kuralıdır." cümlesi bu paragrafın ana düşüncesi olabilir mi? Olamaz, çünkü paragrafın yalnızca (2) numaralı cümlesini karşılar.

Başlık Bütünü Kapsamalı

İyi bir başlık kısa olur ve paragrafın tamamını kapsar. Arıcılık paragrafı için seçenekler şöyle olsun:

A) Arıların Tülü B) Sabırlı Arıcı C) Köyümüzün Yamaçları D) Bal Çeşitleri

A yalnızca bir ayrıntıyı, C yalnızca mekânı karşılar. D paragrafta hiç geçmez. Doğru başlık B'dir; hem konuyu (arıcılık) hem ana düşünceyi (sabır) içerir.

Karışık Cümleleri Sıraya Koymak

Şimdi başka bir örnek. Aşağıdaki cümleler karışık verilmiş:

I. Sonunda kapak açıldı ve içinden eski mektuplar çıktı.
II. Okulun bahçesinde toprağa gömülü bir zaman kapsülü bulundu.
III. Müdürümüz kapsülü açmak için bütün sınıfları bahçeye çağırdı.
IV. Kapağın paslı vidaları uzun süre direndi.

Hangi cümle başa gelir? Giriş cümlesi kendi başına anlaşılır; önceki bir cümleye gönderme yapmaz, "sonunda, bu yüzden, ama" gibi bağlayıcılarla başlamaz. Bu özelliği taşıyan, kapsülün bulunuşunu anlatan II numaralı cümledir. Müdürün çağrısı kapsülü zaten bilinen bir şey gibi anar, yani ondan sonra gelir. Ardından paslı vidalarla uğraşılır; "sonunda" sözcüğüyle başlayan I numaralı cümle ise bitişi haber verir. Sıra: II → III → IV → I.

Akışı Bozan Cümleyi Yakalamak

Paragraf sorularının bir türü de "Hangi cümle düşüncenin akışını bozmaktadır?" diye gelir. Deneyelim:

(1) Mağara araştırmacıları yer altına inerken yanlarına üç ayrı ışık kaynağı alır. (2) Çünkü mağarada gün ışığı yoktur ve tek lambanın sönmesi kâşifi karanlıkta bırakabilir. (3) Mağaraların bazıları milyonlarca yıl önce oluşmuştur. (4) İnişten önce yüzeyde bekleyen ekibe dönüş saati de mutlaka bildirilir. (5) Kısacası mağaracılıkta her adım önceden planlanır.

Paragrafın konusu mağaraya inerken alınan önlemler. (1), (2) ve (4) numaralı cümleler birer önlem anlatıyor; (5) numaralı cümle de hepsini bağlıyor. Oysa üçüncü cümle mağaraların yaşından söz ediyor. Doğru bir bilgi olabilir ama bu paragrafın konusuna hizmet etmiyor. Akışı bozan cümle odur.

Yöntem: önce paragrafın konusunu tek sözcükle söyleyin, sonra her cümleye "Bu cümle o konuyu anlatıyor mu?" diye sorun. Konunun dışına çıkan cümle cevaptır.

Bilgiyi Metinden Almak

Sık yapılan hata: Soruyu metne değil, kendi bilgisine göre yanıtlamak. Arıcılık paragrafında "Arılar çiçeklerden nektar toplar." cümlesi doğrudur ama paragrafta yazmıyor. "Bu paragraftan hangisi çıkarılabilir?" sorusunda bu seçenek yanlıştır, çünkü metin böyle bir bilgi vermiyor.

İkinci yanılgı: konuyu ana düşünce sanmak. "Arıcılık" bir konudur; "Arıcılık sabır ister." ise ana düşüncedir. Birinde yargı yok, ötekinde var.

Boşluk doldurma ipucu: Paragrafın ilk cümlesi silinmişse genel ve tanıtıcı cümleyi, son cümlesi silinmişse bütün paragrafı bağlayan, çoğu zaman ana düşünceyi söyleyen cümleyi seçin.

Dedenin paragrafında (5) numaralı cümle silinmiş olsaydı yerine ne koyardık? Seçeneklerden "Dedem kovanlarını her yıl boyar." bir ayrıntıdır, paragrafı kapatmaz. "Arıcılıkta acele eden, arıyı da balı da kaybeder." ise önceki üç önlemi tek bir yargıda toplar; boşluğa uyan cümle budur.

Sık sorulanlar