6. Sınıf Paragrafta Anlam — Konu Anlatımı

Önce Paragrafı Okuyalım

Bu anlatımdaki bütün soruları aynı paragraf üzerinde çözeceğiz:

(1) Köyümüzde mart ayının sonunda gökyüzüne bakan biri mutlaka leylekleri görür. (2) Kuşlar yaklaşık 10.000 kilometrelik bir yolculuktan sonra geçen yılki yuvalarına döner. (3) Yuvalar çoğu zaman elektrik direklerinin tepesindedir; bazılarının ağırlığı 100 kilogramı aşar. (4) Köylüler bu yuvaları bozmaz, direk değişecekse yuvayı yeni direğe taşır. (5) Çünkü leyleğin gelişi, bizim için baharın gerçekten başladığı anlamına gelir.

5 cümle, tek bir konu. Şimdi paragrafı parça parça açalım.

Konu: Neyden Söz Ediliyor?

Konu, paragrafın neyden söz ettiğidir; bir sözcük ya da kısa bir öbekle söylenir. Örnek paragrafın konusu: "leylekler ve köylülerin onlara bakışı".

"Göç" demek fazla geniş kalır, çünkü paragraf bütün göçmen kuşlardan söz etmiyor. "Elektrik direkleri" demek fazla dar kalır, çünkü yalnız (3) numaralı cümle direklerden söz ediyor.

Ana Düşünce: Yazar Ne Demek İstiyor?

Ana düşünce, yazarın konu hakkında ne söylediğidir ve bir yargı cümlesidir. Burada: "Köylüler leylekleri baharın habercisi saydıkları için yuvalarını korur."

Küçük bir soru: Ana düşünce hangi cümlede saklı? Çoğu paragrafta ilk ya da son cümlede olur. Bu paragrafta 4 ile 5 birlikte taşıyor: 4 ne yapıldığını, 5 nedenini söylüyor.

Yardımcı Düşünceler Ana Düşünceyi Taşır

(2) ve (3) numaralı cümleler ana düşünceyi destekleyen ayrıntılardır: yolculuğun uzunluğu, yuvanın yeri ve ağırlığı. Bunlara yardımcı düşünce denir. Sınavda "paragrafta aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir" sorusu, yardımcı düşünceleri tek tek kontrol etmenizi ister. Örneğin paragrafta leyleklerin ne yediği yoktur; bu seçenek "değinilmemiştir" sorusunun doğru cevabı olur.

Başlık: Bütün Paragrafı Örten Şemsiye

İyi başlık kısa olur ve paragrafın tamamını kapsar. Adaylara bakalım:

• "Elektrik Direkleri" → yalnız (3) numarayı kapsıyor, dar.
• "Kuşların Dünyası" → paragrafın dışına taşıyor, geniş.
• "Baharın Habercileri" → bütün cümleleri örtüyor, ana düşünceyle uyumlu.

Yöntem: önce ana düşünceyi bulun, sonra onu 2-3 sözcüğe indirin.

Giriş Cümlesi, Sonuç Cümlesi

Giriş cümlesi kendinden önce bir şey söylenmesine ihtiyaç duymaz. (1) numaralı cümle tek başına anlaşılıyor; iyi bir giriştir. (5) ise "Çünkü" ile başlıyor; önünde bir şey olmadan kurulamaz. "Çünkü, bu yüzden, ayrıca, ama, o" gibi önceki cümleye bağlanan sözlerle başlayan bir cümle paragrafın ilk cümlesi olamaz.

Sonuç cümlesi paragrafı toparlar, çoğu zaman bir yargıyla biter. Örnek paragrafta (5) bu işi görüyor.

Karışık Cümleleri Dizmek

Aynı konuyu anlatan 4 cümle karışık verilmiş:

(I) Bu yüzden yavrular ağustos sonunda ilk uçuşlarını yapar. (II) Leylekler nisan ayında yumurtlar. (III) Eylülde ise hepsi birlikte güneye doğru yola çıkar. (IV) Yavrular yaklaşık 1 ay sonra yumurtadan çıkar.

Önce bağlayıcı sözü olmayan cümleyi bulun: II. Sonra zamanı izleyin: nisan (II) → 1 ay sonra (IV) → ağustos (I) → eylül (III). Doğru sıra: II-IV-I-III. "Bu yüzden" ve "ise" sözleri, I ile III'ün başa gelemeyeceğini zaten söylüyordu.

Akışı Bozan Cümle

Paragrafımıza bir cümle ekleyelim: 3 ile 4 arasına "Köyümüzün toprakları buğday tarımına çok elverişlidir." yazılsın. Cümle kendi başına doğru olabilir, ama leyleklerden söz etmiyor; akışı bozuyor.

Yöntem: her cümlenin konusunu tek sözcükle yazın. Leylek, leylek, yuva, buğday, yuva, bahar... Ötekilerden ayrılan sözcük hangi cümleye aitse akışı bozan odur.

Daha Zor: Girişi Silinmiş Paragraf

İkinci bir paragrafın ilk cümlesi silinmiş:

(……) Kuşlar her yıl yuvaya yeni dallar, otlar, hatta kâğıt parçaları ekler. Böylece yuva 1 yılda birkaç santimetre yükselir. Bu yüzden 20 yıllık bir yuva, bir çocuğun boyunu geçebilir.

Hangi cümle başa gelir?

1. "Bu yüzden leylekler yuvalarını çok sever."
2. "Leylekler kışı Afrika'da geçirir."
3. "Leyleklerin yuvaları yıllar içinde büyür."

1 numara "Bu yüzden" ile başlıyor; önünde bir cümle ister, giriş olamaz. 2 numara doğru bir bilgi ama paragrafın konusu göç değil, yuva. 3 numara hem tek başına anlaşılıyor hem de sonraki üç cümlenin anlattığı şeyi özetliyor. Cevap 3.

Sık Yapılan Hata

Kendi bilgisiyle cevap vermek. Öğrencilerin çoğu "Leylekler Afrika'ya göç eder." seçeneğini doğru bilgi olduğu için işaretliyor. Oysa paragrafta Afrika geçmiyor. Cevap yalnızca paragrafta yazandan çıkarılır; "doğru ama paragrafta yok" olan seçenek yanlıştır.

Konuyu ana düşünce sanmak. "Leylekler" bir konudur, yargı değildir. Ana düşünce bir yargı cümlesidir: "Köylüler leylekleri korur, çünkü..."

Sınav ipucu: iki metnin ortak düşüncesini soran sorularda her metni tek cümleyle özetleyin; iki özette de geçen düşünce aranan cevaptır.

Sık sorulanlar