Mutfakta Islak Ayak İzleri
Mutfak kapısından içeri ıslak ayak izleri uzanıyor. Çocuğa sorun: "Neden olmuş olabilir?" Dedektif gibi düşünür: "Ağabeyim yağmurdan geldi, ayakkabısını çıkarmadı."
Ayak izleri sonuçtur; gözümüzle görürüz. Yağmurda ıslanmak sebeptir; önce o olmuştur. Sebep bir olayın nedenidir, sonuç o nedenle olan şeydir.
Sebebi Bağlayan Sözcükler
(1) "Pili bitmişti, bu yüzden oyuncak araba durdu."
(2) "Oyuncak araba durdu çünkü pili bitmişti."
(3) "Pili bittiği için oyuncak araba durdu."
(4) "Yoğun sisten dolayı uçak kalkmadı."
1 ile 2 aynı olayı anlatıyor ama sıra değişti. Birincide sebep önce, ikincide sonuç önce geldi. Sıra değişse de sebep değişmez: pil bitmişti.
Kolay bir kural: "çünkü" sözcüğünden sonra her zaman sebep gelir.
"İçin" sözcüğü ise her zaman sebep bildirmez. "Parka gitmek için ayakkabımı giydim." cümlesinde henüz olmamış, yapılmak istenen bir iş var. Bu bir amaçtır. Sebep cümlesinde "için"in önünde olmuş bir olay bulunur: "Yağmur yağdığı için ıslandım."
Ters Kurulmuş Cümle
Şu cümle neden gülünç? "Şemsiyem ıslandığı için yağmur yağdı." Şemsiye ıslandı diye yağmur yağmaz; yağmur yağdığı için şemsiye ıslanır. Cümle ters kurulmuş.
Sık yapılan hata: Çocuk iki olayı bir arada görünce hangisinin önce olduğunu düşünmeden cevap veriyor. Testlerde "hangi cümlede sebep ile sonuç yer değiştirmiştir" sorusu tam bunu ölçer. Çözmek için sorulacak soru: "Hangisi olmasaydı öteki olmazdı?"
Olaylar Zincir Olur
Bir sonuç, bir sonraki olayın sebebi olabilir:
Deniz topu cama attı → cam kırıldı → odaya soğuk hava doldu.
Ortadaki halka hem sonuç hem sebeptir. Testte bazen ortadaki halka boş bırakılır; çocuk baştaki ve sondaki olaya bakıp aradakini bulur.
Aynı iş resimle de sorulur. İki kart çizilir: birinde masadan düşen bir tabak, ötekinde yerde kırık parçalar. "Hangisi sebep?" Önce olan, yani tabağın düşmesi. Kırık parçalar sonuçtur.
Veliye not: Çocuk günlük konuşmada "çünkü"yü çok kullanır ama yerini karıştırabilir. "Üşüdüm çünkü mont giydim." gibi bir cümle duyarsanız düzeltmek yerine sorun: "Mont giyince mi üşüdün?"
Evde Dedektiflik
- İz sür: Evde bir sonuç gösterin: çiçek solmuş, pil bitmiş, yer ıslak. Çocuk 2 olası sebep söylesin.
- Çünkü ile bitir: "Bugün parka gitmedik çünkü ..." cümlesini 3 farklı sebeple tamamlasın.
- Zincir: Bir olayı 3 halkalı zincir olarak çizin. Ortadaki halkayı boş bırakın, çocuk doldursun.
Sık sorulanlar
Sebep ile sonuç arasındaki fark nedir?
Sebep önce olan ve başka bir olaya yol açan olaydır. Sonuç, o sebepten dolayı olan şeydir.
"Çünkü" sözcüğünden sonra ne gelir?
Sebep gelir: "Üşüdüm çünkü pencere açıktı."
Ters kurulmuş sebep-sonuç cümlesi nasıl anlaşılır?
"Hangisi olmasaydı öteki olmazdı?" diye sorulur. Önce olması gereken olay sebeptir.