Domino Taşları: Biri Düşünce Öbürü Düşer
Dizili domino taşlarından ilkine dokunun. İlk taş düştüğü için ikincisi de düşer. İlk taşın düşmesi sebep, ikincinin düşmesi sonuçtur. Cümlelerde de böyle zincirler vardır:
"Gece çok kar yağdığı için okullar tatil edildi."
Sebep: gece çok kar yağdı. Sonuç: okullar tatil edildi.
"Neden?" Sorusunun Cevabı Sebeptir
Sebebi bulmak için sonuca "Neden?" diye sorun: "Okullar neden tatil edildi? Kar yağdığı için." Sonucu bulmak içinse sebebe "Ne oldu?" diye sorun: "Kar yağdı, ne oldu? Okullar tatil edildi."
Köprü Sözcükler: Çünkü, Bu Yüzden, İçin
(1) Ödevimi bitirdim, bu yüzden oyun oynayabilirim: "bu yüzden"den sonra sonuç gelir.
(2) Kardeşim ağladı, çünkü balonu patladı: "çünkü"den sonra sebep gelir.
(3) Çiçekler susuz kaldığından soldu: "-dığından" eki sebebi gösterir.
(4) Otobüs geç geldiği için derse yetişemedim.
Testlerde cümlenin bir yarısı boş bırakılır: "Melis bütün gün yağmurda kaldı, bu yüzden ……" "Bu yüzden"den sonra sonuç gelmelidir: "…üşüttü." "…çünkü şemsiyesi yoktu." bir sebeptir, buraya uymaz.
Bir Sonuç, Yeni Bir Sebep
Olaylar bazen zincir gibi uzar: (1) Alarm çalmadı. (2) Geç uyandım. (3) Kahvaltı yapamadım. (4) Servisi kaçırdım. Burada 2. olay, 1. olayın sonucudur; ama 3. olayın sebebidir. Yani bir olay hem sonuç hem sebep olabilir. Hangisi olduğunu, baktığımız öteki olay belirler.
Her iki olay da sebep-sonuç değildir. "Annem çay demledi ve kek kesti." cümlesinde iki iş yan yana yapılmış; biri ötekine yol açmamış. Testte "Hangisinde sebep-sonuç yoktur?" sorusunun cevabı böyle cümlelerdir.
Her "İçin" Sebep Bildirmez
"Ekmek almak için bakkala gittim." cümlesine bakın. Ekmek almak gitmenin sebebi değil, amacıdır; henüz ekmek alınmadı. Kolay bir sınama var: "için" yerine "amacıyla" koyun. "Ekmek almak amacıyla bakkala gittim." anlamlı; demek ki amaç. "Otobüs geç geldiği amacıyla…" anlamsız; demek ki sebep.
Önce Yazılan Hep Sebep mi?
Çocuklar çoğu zaman cümlede önce yazılan bölümü sebep sanıyor. "Derse yetişemedim, çünkü otobüs geç geldi." cümlesinde sonuç önce yazılmış. Olayların sırasını düşünün: önce otobüs geç geldi, sonra derse yetişilemedi. Önce olan sebeptir.
Veliye: Günlük Konuşmada Neden-Sonuç
- Gün içinde "Sence bu neden oldu?" sorusunu sık sorun. Çocuk "çünkü" ile başlayan bir cevap verirse sebep bildirmiş olur.
- Kartlara 3 sebep, 3 sonuç yazın; çocuk eşleştirip "için" ile tek cümle kursun.
- "Elektrikler kesildi; neler olmuş olabilir?" diye sorup 2 sonuç buldurun: buzdolabı durdu, televizyon kapandı.
Sık sorulanlar
Sebep ile amaç nasıl ayrılır?
"İçin" yerine "amacıyla" konur; cümle anlamlı kalıyorsa amaç, bozuluyorsa sebep vardır.
"Çünkü"den sonra ne gelir?
Sebep gelir: "Üşüdüm, çünkü montumu giymedim."