Kaybolan Harfin Peşinde
"Burun" sözcüğünde 5 harf var. Ona "-u" ekini getirince 6 harf beklersiniz: burun + u. Oysa yazdığımız sözcük "burnu"dur ve yine 5 harftir. Bir harf kayboldu. Hangisi, neden?
Kaybolan, ikinci hecedeki "u" ünlüsüdür. Söylerken dilimiz "burunu" demek yerine kısa yolu seçiyor. Sözcük ek aldığında seslerde görülen bu tür değişikliklere ses olayı denir. Bu konuda önce sesleri tanıyacağız, sonra bu değişiklikleri tek tek yakalayacağız.
Alfabenin Haritası
Türk alfabesinde 29 harf vardır: 8 ünlü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) ve 21 ünsüz.
Ünlüler tek başına söylenebilir; ağız açık kalır, hava hiçbir engele takılmaz. Ünsüzleri ise bir ünlünün yardımı olmadan söyleyemeyiz: "b" harfini "be" diye okuruz.
Kalın ünlüler a, ı, o, u; ince ünlüler e, i, ö, ü sesleridir. Ünsüzlerin bir kısmı serttir: f, s, t, k, ç, ş, h, p. Toplam 8 sert ünsüzü akılda tutmanın yolu, onlardan bir cümle kurmaktır: "FıSTıKÇı ŞaHaP". Birazdan göreceğimiz ses olaylarının çoğu bu sert ünsüzlerle ilgilidir.
Heceyi Ünlüler Taşır
Her hecede tam bir ünlü bulunur. Bu yüzden hece saymak, ünlü saymaktır.
ki-tap-lık → 3 ünlü, 3 hece
ar-ka-daş → 3 hece
ü-züm → 2 hece
rüz-gâr → 2 hece
Peki "sokakta" sözcüğünde ünlü mü fazla, ünsüz mü? Sözcükteki ünlüler o, a, a: 3 tane. Ünsüzler s, k, k, t: 4 tane. Ünsüz fazla. "Araba" sözcüğünde ise 3 ünlü (a, a, a) ve 2 ünsüz (r, b) var; bu kez ünlü fazla.
Ses Olayı Dedektif Tablosu
(1) Ünsüz yumuşaması: p, ç, t, k ile biten sözcük ünlüyle başlayan bir ek alınca bu sesler b, c, d, g/ğ olur. kitap → kitabı, ağaç → ağacı, kanat → kanadı, çocuk → çocuğu.
(2) Ünsüz benzeşmesi (sertleşme): sert ünsüzle biten sözcüğe c, d, g ile başlayan ek gelince ekin ilk sesi sertleşir. kitap + cı → kitapçı, yurt + da → yurtta, çiçek + den → çiçekten.
(3) Ünlü düşmesi: bazı iki heceli sözcükler ünlüyle başlayan ek alınca ikinci hecedeki ünlüyü kaybeder. burun → burnu, ağız → ağzı, oğul → oğlu.
(4) Ünlü daralması: a ya da e ile biten fiil "-yor" eki alınca bu geniş ünlüler ı, i, u, ü olur. anla- + yor → anlıyor, söyle- + yor → söylüyor.
(5) Kaynaştırma: Ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan ek gelince iki ünlü yan yana gelmez; araya y, ş, s, n seslerinden biri girer. bahçe + e → bahçeye, iki + er → ikişer, kapı + ı → kapısı.
İki Olay Bir Arada
Bazı sözcüklerde iki ses olayı üst üste görülür. "Ağzına" sözcüğünü inceleyelim: ağız + ı + na. İkinci hecedeki ı düşmüş (ünlü düşmesi), sonra gelen ekin önüne n girmiş (kaynaştırma). Tek sözcükte 2 olay.
Oysa "kalemi" sözcüğünde hiçbir değişiklik yoktur: kalem + i. "m" yumuşayan bir ses değildir, ünlü de düşmemiştir.
Kural Her Sözcükte İşlemez
Ses olaylarının istisnaları vardır; sınavlar da tam bu istisnaları sever.
Ünlü düşmesi yalnızca bazı sözcüklerde olur. "Burun → burnu" doğru ama "okul → oklu" diye bir şey yok; doğrusu "okulu"dur. "Kalem → kalemi", "bulut → bulutu" da aynen korunur.
Yumuşama da her sözcükte görülmez. "Top → topu", "saç → saçı", "at → atı" sözcüklerinde p, ç, t yerinde durur. Tek heceli sözcüklerin çoğu yumuşamaz; "kitap", "ağaç", "kanat" gibi çok heceli olanlar ise genellikle yumuşar.
Kısacası ses olayını kurala bakarak tahmin etmeyin; sözcüğün ek almış hâlini sesli söyleyip gözlemleyin.
Yumuşama mı, Benzeşme mi?
Sık yapılan hata: Yumuşama ile benzeşmeyi birbirine karıştırmak. İkisinde de p-b, ç-c, t-d gibi çiftler oynadığı için öğrenciler hangisinin hangisi olduğunu şaşırıyor.
Ayırt etmenin yolu: değişen ses nerede? Yumuşamada sözcüğün kendi son sesi değişir (kitap → kitabı, sözcük değişti). Benzeşmede sözcük aynen kalır, ekin ilk sesi değişir (kitap + cı → kitapçı, ek değişti).
Bir başka yanılgı: "başlıyor" sözcüğünde bir ses türediğini sanmak. baş + la + yor → başlıyor; burada "a" daralarak "ı" olmuştur, yani olay ünlü daralmasıdır. Yeni bir ses eklenmemiştir.
Sınavda Hızlı Kontrol
Sorudaki sözcüğü önce yalın hâline döndürün, sonra ek almış hâliyle yan yana yazın. Harf sayısı azaldıysa ünlü düşmesi, son harf değiştiyse yumuşama, ekin ilk harfi sertleştiyse benzeşme, "-yor" önünde a/e kaybolduysa daralma, iki ünlü arasına bir ünsüz girdiyse kaynaştırma arayın.
Deneyin: dolabı, söylüyor, ağzı sözcüklerindeki olayları bulun.
Cevap: yumuşama (dolap → dolabı) · daralma (söyle- → söylüyor) · ünlü düşmesi (ağız → ağzı).
Sık sorulanlar
Bir sözcüğün hece sayısı nasıl bulunur?
Ünlüler sayılır. Her hecede tam bir ünlü bulunduğu için ünlü sayısı hece sayısına eşittir.
"Kitap" sözcüğü ek alınca neden "kitabı" olur?
Ünsüz yumuşaması nedeniyle. Sözcüğün sonundaki p, ünlüyle başlayan ek gelince b sesine dönüşür.
Kaynaştırma ünsüzleri hangileridir?
y, ş, s ve n. İki ünlü yan yana geldiğinde araya bunlardan biri girer: bahçeye, ikişer, kapısı.