6. Sınıf Ses Olayları — Konu Anlatımı

Neden "Kitapı" Demiyoruz?

5 yaşındaki bir çocuk "kitapı getir" der, büyükler hemen düzeltir: "kitabı". Kimse ona kural anlatmaz, ama bir süre sonra kendisi de "kitabı" demeye başlar. Çünkü "kitabı" söylemesi daha kolaydır.

Ses olaylarının hepsinin arkasında bu kolaylık arayışı vardır. Sözcüğe ek gelince iki ses yan yana gelir; biri ötekine uyar, biri düşer ya da araya yeni bir ses girer. Bütün bu değişimlere ses olayı diyoruz. Aşağıda 7 olayı ve kaynaştırmayı, toplam 8 başlığı göreceğiz.

Sözcüğün Sonu Yumuşar, Ekin Başı Sertleşir

(1) Ünsüz yumuşaması: p, ç, t, k ile biten sözcük ünlüyle başlayan bir ek alınca son ses b, c, d, g/ğ olur.

kitap → kitabı · ağaç → ağacı · kanat → kanadı · renk → rengi · köpek → köpeği

(2) Ünsüz benzeşmesi (sertleşme): f, s, t, k, ç, ş, h, p ile biten sözcüğe c, d, g ile başlayan bir ek gelirse ekin ilk sesi ç, t, k olur. Akılda tutmak kolay: 8 sert ünsüzün hepsi "fıstıkçı şahap" sözünde saklı.

kitap + cı → kitapçı · sokak + da → sokakta · yurt + da → yurtta · seç + gi → seçki

İkisini ayırmanın kısa yolu: yumuşamada sözcüğün sonu değişir, benzeşmede ekin başı değişir.

Tek Heceli Sözcüklerin İnadı

Peki "top" neden "tobu" olmuyor? Tek heceli sözcüklerin çoğu yumuşamaya direnir: top → topu, saç → saçı, at → atı, ok → oku. Ama birkaçı yumuşar: kap → kabı, dip → dibi, uç → ucu. Başka dillerden gelmiş bazı çok heceli sözcükler de yumuşamaz: millet → milleti, hayat → hayatı.

Demek ki "p, ç, t, k ile biten her sözcük yumuşar" demek yanlıştır. Sınav bu istisnayı sever. Kendiniz deneyin: ip, süt, top, çok. Hangisi ek alınca yumuşar? ipi, sütü, topu, ama çoğu. 4 tek heceli sözcükten yalnız 1'i yumuşadı.

Ünlüler de Değişir: Düşme, Daralma, Türeme

(3) Ünlü düşmesi: iki heceli bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek alınca ikinci hecedeki ünlüyü kaybeder: burun → burnu, ağız → ağzı, oğul → oğlu, alın → alnı. Birleşirken de olur: kayın + ana → kaynana.

(4) Ünlü daralması: "a, e" ile biten fiillere -yor eki gelince bu ünlü ı, i, u, ü olur: başla → başlıyor, bekle → bekliyor, oyna → oynuyor, de → diyor.

(5) Ünlü türemesi: araya yeni bir ünlü girer: ufak → ufacık, az → azıcık, sağlam → sapasağlam.

Mini soru: "Rüzgâr kapıyı sallıyor." cümlesinde hangi olay var? "Salla" fiilindeki a, -yor gelince ı olmuş: ünlü daralması.

Ünsüzler Türer, Düşer, Kaynaşır

(6) Ünsüz türemesi: bazı sözcükler "etmek, olmak" ile birleşirken son ünsüzünü ikizler: af → affetmek, his → hissetmek, zan → zannetmek. "Gitmek, uyumak, koşmak" gibi fiillerde böyle bir ikizleşme olmaz.

(7) Ünsüz düşmesi: k ile biten bazı sözcükler ek alınca bu sesi kaybeder: küçük → küçülmek, alçak → alçalmak, yumuşak → yumuşamak, ufak → ufalmak.

(8) Kaynaştırma: Türkçede iki ünlü yan yana gelmek istemez. Ünlüyle biten sözcüğe ünlüyle başlayan ek gelince araya y, ş, s, n girer: kapı-y-ı, iki-ş-er, araba-s-ı, kapı-n-ın. Araya giren bu 4 harfe kaynaştırma harfi denir; testlerde ses olaylarıyla birlikte sorulur.

Sık Yapılan Hata

Çoğu öğrenci "dolapta" sözcüğünde yumuşama arar, çünkü sözcük p ile bitiyor. Oysa "dolap"ın sonu değişmemiş; değişen, ekin başı (-da → -ta). Olay benzeşmedir. Aynı sözcüğe ünlüyle başlayan ek gelseydi yumuşama olurdu: dolaba.

İkinci hata: "alnı" sözcüğünde "ünsüz düşmesi" demek. Düşen ses "ı" ünlüsüdür (a-lın → al-nı); olay ünlü düşmesidir.

Daha Zor: Bir Cümlede Kaç Ses Olayı?

Cümle: "Ağacın dibinde oturup kitapçıdan aldığım kitabı okumaya başlıyorum."

1. ağacın → ağaç + ın: yumuşama
2. dibinde → dip + i: yumuşama (tek heceli ama istisna)
3. kitapçıdan → kitap + cı: benzeşme
4. kitabı → kitap + ı: yumuşama
5. başlıyorum → başla + yor: daralma

Toplam 5 ses olayı. "Aldığım" sözcüğü de ilginç: al + dık + ım birleşiminde -dık'ın k'si ğ olmuş, yani ekin sonu da yumuşayabilir. Bunu bulduysanız 6.

Sınav ipucu: "hiçbir ses olayının bulunmadığı sözcük" sorusunda her sözcüğü kök + ek diye ayırın ve kökün yazılışının değişip değişmediğine bakın. "Gözlük" (göz + lük) değişmeden birleşmiştir; ses olayı yoktur.

Sık sorulanlar