Aynanın Karşısında: Ağız Ne Yapıyor?
Çocuğunuzla bir aynanın önüne geçin. Önce "aaa" deyin, sesi uzatın. Ağız açık kalır, hava rahatça çıkar, ses istediğiniz kadar sürer. Sonra "t" sesini çıkarın. Dil dişlerin arkasına dokunur, hava bir an durur. Ses kısa ve kesiktir.
İlk türe sesli (ünlü), ikinci türe sessiz (ünsüz) harf denir. Türkçede 8 sesli harf vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Kalan 21 harf sessizdir. 8 + 21 = 29 harf eder.
Okulda İlk Öğrenilen Altı Ses
1. sınıfta okuma, ses gruplarıyla başlar. 1. grup şu altı sestir: a, n, e, t, i, l. Bunların 3'ü sesli (a, e, i), 3'ü sessizdir (n, t, l).
Sessiz bir ses tek başına pek anlaşılmaz. Yanına sesli gelince hece doğar: n + a = na, t + e = te, l + i = li. Bu altı sesle bile sözcük kurulur:
(1) ne → sesliler: e
(2) al → sesliler: a
(3) nane → sesliler: a, e
(4) elti → sesliler: e, i
Peki "tel" sözcüğünde kaç sesli var? Yalnız 1 tane: e.
Sesli Harfsiz Sözcük Olur mu?
Olmaz. Kitaptan rastgele bir sözcük seçin; içinde mutlaka en az 1 sesli bulunur. "Kuş" sözcüğünde u, "süt" sözcüğünde ü vardır. Sessizler sözcüğün iskeletidir, sesliler onu seslendirir.
Küçük bir deneme yapın: "ntl" yazıp çocuktan okumasını isteyin. Okuyamaz. Aynı harflere 1 sesli ekleyin: "tel" hemen okunur. Bir tane daha ekleyin: "telin". Çocuk, sesli harfin neden gerekli olduğunu böyle kendisi görür.
Harfin Adı Başka, Sesi Başka
Sık yapılan hata şudur: evde harfleri "ne, te, le" diye adıyla öğreten veli, çocuğun "ta" yerine "tea" okumasına şaşırır. Çocuk harfin adını seslendirmiştir. Okurken yalnız ses kullanılır: "t" kısa bir vuruştur, arkasına "e" eklenmez.
İkinci karışıklık "ğ" harfindedir. Uzatıyormuş gibi okunduğu için çocuk onu sesli sanıyor. Oysa "ğ" sessizdir ve hiçbir sözcüğün başında durmaz.
Evde 3 Kısa Oyun
- Boncuk dizisi: Kırmızı boncuk sesli, mavi boncuk sessiz harf olsun. "Nane" için kırmızı-mavi sırasıyla 4 boncuk dizilir: mavi, kırmızı, mavi, kırmızı.
- Adında kaç sesli var? Aile üyelerinin adını söyleyin. "Emre" 2 sesli, "Nil" 1 sesli. Çocuk parmağıyla sayar.
- Ayna sınaması: Çocuk bir sesi uzatabiliyor ve ağzı açık kalıyorsa o ses seslidir. "lll" diye uzasa da dil damağa değer; bu yüzden "l" sessizdir.
Sık sorulanlar
Türkçede kaç sesli harf vardır?
8 tane: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Geri kalan 21 harf sessizdir; alfabede toplam 29 harf vardır.
"Su" sözcüğünde sesli harf var mı?
Evet, "u" seslidir. Her sözcükte en az bir sesli harf bulunur.
Çocuğum harfleri adıyla okuyor, ne yapmalıyım?
Harfi adıyla değil, sesiyle gösterin: "te" değil kısa bir "t". Sonra hemen sesliyle birleştirin: t + a = ta.