8. Sınıf Söz Sanatları — Konu Anlatımı

Söz Sanatı Nedir?

Söz sanatları, anlatımı daha etkileyici, canlı ve akılda kalıcı kılmak için sözcüklerin alışılmış kullanımının dışına çıkılmasıdır. Şair ya da yazar, bir duyguyu doğrudan söylemek yerine onu bir benzetmeyle, bir abartmayla ya da bir karşıtlıkla anlatır. Böylece okurun zihninde güçlü bir görüntü oluşur.

8. sınıfta ve LGS'de beş sanat öne çıkar: benzetme, kişileştirme, konuşturma, abartma ve karşıtlık. Bunları ayırt edebilmek için her birinin tanınma ölçütünü bilmek gerekir.

Benzetme (Teşbih)

Aralarında ortak bir özellik bulunan iki varlıktan zayıf olanın, o özellikte daha güçlü olana benzetilmesidir. Dört ögesi vardır: benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü, benzetme edatı (gibi, kadar, sanki, tıpkı).

"Kardeşimin yanakları elma gibi kırmızıydı."
benzeyen: yanaklar · kendisine benzetilen: elma · yön: kırmızılık · edat: gibi

Öteki örnekler: "Göl, ayna gibi dümdüzdü." · "Sesi bülbül kadar güzeldi." Yalnızca benzeyen ile kendisine benzetilen kalırsa güçlü benzetme olur: "Sen bu evin güneşisin."

Kişileştirme ve Konuşturma

Kişileştirme, insan dışındaki varlıklara insana özgü duygu, düşünce ya da davranış yüklemektir. "Yorgun sokak lambaları sabaha kadar nöbet tuttu." · "Deniz bu sabah çok öfkeliydi." · "Eski ev, sahiplerinin dönüşünü sabırla bekliyordu."

Konuşturma, insan dışındaki varlıkları konuşturmaktır. "Duvardaki eski saat, 'Artık kimse beni kurmuyor.' diye yakındı." · "Serçe, dala konan kargaya 'Burası benim yerim.' dedi."

İlişki tek yönlüdür: her konuşturmada kişileştirme vardır, çünkü konuşmak insana özgüdür; ama her kişileştirmede konuşturma yoktur.

Abartma ve Karşıtlık

Abartma (mübalağa), bir durumu olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstermektir. "Bu çantayı taşımaktan kollarım koptu." · "Seni bin kere aradım." · "Öyle susamıştım ki bir göl dolusu su içebilirdim."

Karşıtlık (tezat), zıt kavramları aynı anlatımda bir araya getirerek etkiyi artırmaktır. "Ağlanacak hâlimize gülüyoruz." · "Zengin de yoksul da aynı yağmurda ıslanır." · "Dostlarımın sessizliği, düşmanlarımın çığlığından daha çok acıttı."

Bunlara ek olarak iki sanat da zaman zaman karşına çıkar: bilmezden gelme (tecahülüarif), bilinen bir şeyi bilmiyormuş gibi sormaktır ("Bu parıltı yıldızların mı, yoksa senin gözlerinin mi?"); güzel nedene bağlama (hüsnütalil), bir olayı gerçek nedeni dışında hoş bir nedene bağlamaktır ("Yağmur, bu şehrin hüznüne ortak olmak için yağıyor.").

Adım Adım Çözümlü Örnekler

Örnek 1. "Ay, utangaç bir kız gibi bulutların arkasına saklandı." cümlesindeki sanatları bulalım.

1. Edat var mı? "gibi" var; "ay" ile "utangaç bir kız" karşılaştırılıyor → benzetme.
2. İnsan dışı bir varlık insana özgü davranıyor mu? Ay'ın "utanması" ve "saklanması" insana özgü davranışlardır → kişileştirme.
3. Ay konuşturulmuyor; konuşturma yoktur.

Sonuç: Bir cümlede birden fazla sanat bulunabilir. Bu cümlede benzetme ve kişileştirme birlikte kullanılmıştır.

Örnek 2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde abartma sanatı vardır?
A) Rüzgâr, pencerenin önünde ıslık çalıyordu.
B) Gözlerinden bir nehir kadar yaş aktı.
C) Bu habere hem sevindim hem üzüldüm.
D) Kedi, "Bana biraz süt ver." der gibi baktı.

Çözüm: A'da rüzgâra insan davranışı verilmiş, kişileştirme vardır. C'de sevinmek ile üzülmek zıt duygulardır, karşıtlık vardır. D'de kedi konuşturulmuştur. B'de ise gözyaşı gerçekte olamayacak ölçüde büyütülmüştür. Yanıt B. B'de "kadar" edatı da bulunduğu için benzetme de vardır; soruda sorulan abartma olduğu için bu durum yanıtı değiştirmez.

Sık Karıştırılanlar

• Benzetme mi, kişileştirme mi? Benzetmede iki varlık bir benzetme yönüyle karşılaştırılır ve çoğunlukla bir edat bulunur. Kişileştirmede karşılaştırma yoktur; varlık doğrudan insan gibi davranır. "Bulutlar pamuk gibiydi." benzetmedir; "Bulutlar gökyüzünde dertleşiyordu." kişileştirmedir.
• Her hareket kişileştirme değildir: "Güneş doğdu, rüzgâr esti, ağaç meyve verdi." cümlelerinde doğanın kendi olayları anlatılır; insana özgü bir özellik yoktur.
• Abartma ile benzetme iç içe olabilir: "Masada dağ gibi bulaşık birikti." cümlesinde hem benzetme (gibi) hem abartma vardır.
• Zıt sözcük her zaman karşıtlık sanatı değildir: "Sıcak ve soğuk su musluğu" ifadesinde zıt sözcükler bilgi verir; anlatımı güçlendiren bir çelişki kurulmadığı için sanat aranmaz.

LGS'de Nasıl Sorulur?

Söz sanatları LGS'de çoğunlukla bir dörtlük, kısa bir paragraf ya da numaralanmış cümlelerle sorulur. "Hangisinde kişileştirme yapılmamıştır?", "Metinde hangi söz sanatına başvurulmamıştır?" gibi kalıplar yaygındır. Bazen bir görseldeki durumu anlatan cümlelerle eşleştirme istenir. Her seçenekte sırayla şu soruları sor: Edat var mı? İnsan dışı bir varlık insan gibi mi davranıyor? Konuşuyor mu? Gerçek dışı bir büyütme var mı? Zıt kavramlar bir arada mı?

Kısa Özet

• Benzetme: iki varlık, ortak yön, çoğunlukla "gibi, kadar" edatı.
• Kişileştirme: insan dışı varlığa insan özelliği; konuşturma: insan dışı varlığın konuşması.
• Abartma: gerçek dışı büyütme ya da küçültme; karşıtlık: zıt kavramların bir arada kullanılması.
• Bir cümlede birden fazla sanat bulunabilir.

Sık sorulanlar