Anlamlı mı, Anlamsız mı?
Masaya 4 harf kartı koyun: l, a, e, n. Çocuk bunlarla ne kurarsa yüksek sesle okusun. "lena" çıkarsa sorun: "Bu ne demek?" Cevap yoksa o bir sözcük değildir. "ne", "al", "el", "ana" ise hemen bir şey anlatır.
Anlamı olan harf ya da hece topluluğuna sözcük denir; kelime de aynı şeydir. Harf dizisinin sözcük olması için okununca aklımıza bir şey gelmesi gerekir.
İlk Altı Sesle Kaç Sözcük?
1. sınıfın ilk ses grubu a, n, e, t, i, l'dir. Bu 6 sesle bile epey sözcük çıkar:
(1) at · (2) el · (3) ana · (4) nane · (5) lale · (6) tel · (7) inat · (8) etli
Ses grupları ilerledikçe liste hızla büyür. 2. grup (o, k, u, r, ı, m) gelince "okul", "kum", "limon" yazılabilir. Çocuğun ilk okuduğu sözcükleri bir deftere yazın; birkaç hafta sonra listenin uzunluğu ona kendi ilerlemesini gösterir.
Fil Kısa, Karınca Uzun
Sık yapılan hata sözcüğün uzunluğunu varlığın büyüklüğüyle karıştırmaktır. "Hangisi daha uzun bir sözcük: fil mi, karınca mı?" diye sorun. Birçok çocuk "fil" diyor, çünkü fil kocamandır. Oysa "fil" 3 harf, "karınca" 7 harftir.
Testte "kuş ve kelebek sözcüklerinden hangisi daha uzundur?" diye sorulur. Burada hayvanın boyu değil, harflerin sayısı sayılır: kuş 3, kelebek 7.
Sözcükleri Aile Aile Toplamak
Sözcükler anlattıkları şeye göre gruplanabilir:
- Meyveler: elma, muz, üzüm
- Sebzeler: havuç, domates, ıspanak
- Hayvanlar: kedi, balık, arı
Testlerde "Hangisi bir sebze adı DEĞİLDİR?" kalıbı sık gelir. Şıklarda domates, havuç ve balık varsa, gruptan ayrılan balıktır. Öğrenci önce 3 sözcüğü yüksek sesle okur, sonra "hangisi ötekilere benzemiyor?" diye düşünür.
Bir de görünmeyen şeylerin adı vardır: rüzgâr, ses, sevgi. Bunlar da sözcüktür; resmi çizilemese de anlamı vardır.
Sözcükler Arasındaki Boşluk
Yazarken her sözcük ayrı durur. İlk aylarda çocuk konuşurken duyduğu gibi yazar ve sözcükleri birleştirir: "annemgeldi". Konuşmada sözcükler arasında durak yoktur, yazıda ise boşluk vardır.
Basit bir yol: her sözcükten sonra işaret parmağını satıra koyup parmak kadar boşluk bırakmak. "Annem geldi." cümlesinde 2 sözcük, arada 1 boşluk. Kaç sözcük varsa, boşluk ondan 1 eksiktir.
Evde Sözcük Oyunları
- Ya sözcük ya değil: Siz 2 harf dizisi söyleyin ("masa" / "sama"); çocuk anlamlı olanı seçsin.
- Kategori sepeti: Bir kâğıda 3 sepet çizin: meyve, hayvan, eşya. 9 sözcüğü doğru sepete yazın.
- Uzun-kısa: Aynı gruptan 2 sözcük seçin ("arı" / "kaplumbağa"), harfleri sayıp hangisinin uzun olduğunu bulun.
Mini soru: "lamba" ile "ampul" sözcüklerinden hangisi daha fazla harflidir? İkisi de 5 harflidir.
Sık sorulanlar
Sözcük nedir?
Anlamı olan harf topluluğudur. Kelime de denir. "Ana" sözcüktür, "naa" değildir.
Uzun sözcük büyük bir varlığı mı anlatır?
Hayır. "Fil" 3 harflidir ama çok büyük bir hayvandır; "karınca" 7 harflidir ama küçücüktür.