"Orak" Ne Demek?
Çocuk okurken şu cümleye takılır: "Dedem orağını alıp ekin biçmeye gitti." Orak nedir? O anda çocuğun önünde 3 yol vardır:
(1) Cümleye bakmak: "Biçmeye" sözcüğü ipucu verir. Orak, ekin kesen bir araçtır.
(2) Sözlüğe bakmak: Sözcük alfabe sırasıyla aranır.
(3) Bir büyüğe sormak: Ama önce tahmin etmesini isteyin.
İlk yol en değerlisidir. Çünkü sınavda sözlük yoktur, cümle vardır.
Önce şunu hatırlayalım: Sözcük, anlamı olan harf topluluğudur. "Kalem" bir sözcüktür. Aynı 5 harfi karıştırıp "lemka" yazarsak anlam kaybolur; bu bir sözcük değildir.
İpucu Cümlenin İçinde
"Kuzular ahırda meliyordu." Ahır neresidir? Kuzular orada duruyorsa hayvanların kaldığı yerdir.
"Ali sınavdan sonra suratını astı." Suratını asmak ne demek? Cümlenin geri kalanı "üzüldü" anlamını taşır.
İki Sözcük Birleşince
Bazı sözcükler iki sözcüğün birleşmesiyle doğar:
ay + çiçek → ayçiçeği
deniz + altı → denizaltı
bilgi + sayar → bilgisayar
hanım + eli → hanımeli
Sık yapılan hata bunları ayrı yazmaktır: "ay çiçeği" diye yazılınca gökteki ayın çiçeği anlaşılır. Birleşen sözcükler tek bir varlığın adıdır ve bitişik yazılır.
Hangi sözcük birleşiktir, nasıl anlarız? Sözcüğü ikiye ayırıp her parçaya bakarız. "Denizaltı" ikiye ayrılınca "deniz" ve "altı" çıkar; ikisi de tek başına anlamlıdır. "Sandalye" ikiye ayrılınca anlamlı iki parça çıkmaz. Demek ki sandalye birleşik değildir.
Şimdi siz deneyin: "Buzdolabı" birleşik midir? Buz + dolap. İki parça da anlamlı; cevap evet. Parça birleşince "dolap" sözcüğü "dolabı" biçimine girer, bu yüzden göz hemen tanımayabilir.
Veliye not: Testlerde "metinde iki sözcüğün birleşmesiyle oluşan sözcük hangisidir" sorusu sık gelir. Metindeki uzun sözcükleri tek tek ikiye bölmeyi deneyen çocuk cevabı kolayca bulur.
Hepsini Toplayan Sözcük
Gül, papatya ve laleyi tek sözcükle nasıl söyleriz? Çiçek. Elma, armut, kiraz için meyve; kedi, at, inek için hayvan deriz.
Burada çocuklar ters yöne de karışabilir. "Meyve" sözcüğü elmayı içine alır; ama "elma" sözcüğü armudu içine almaz.
Evde Kelime Defteri
- Günde 1 sözcük: Okuduğu kitaptan bilmediği bir sözcüğü deftere yazsın. 7 günün sonunda 7 yeni sözcük birikir. Hafta sonu birlikte tekrar edin.
- Sepet oyunu: "Sepete 4 sebze koyuyorum" deyin. Çocuk sayarken siz yanlış bir şey ekleyin: "armut". Fark edip çıkarabiliyor mu?
- Karışık harfler: "t, o, p" harflerini ayrı kâğıtlara yazın. Çocuk anlamlı sözcüğü kursun: top. Sonra 4 harfle deneyin: k, e, d, i.
- Birleştirme: "Kara" ve "fatma" kartlarını yan yana koyun. Hangi böcek çıktı? Cevap: karafatma.
Sık sorulanlar
Anlamını bilmediğim sözcüğü nasıl bulurum?
Önce cümledeki ipuçlarına bakılır. Emin olunamazsa sözlüğe bakılır.
"Denizaltı" neden bitişik yazılır?
İki sözcük birleşip tek bir varlığın adı olmuştur. O yüzden tek sözcük gibi yazılır.
Gül, lale ve papatyayı hangi sözcük toplar?
"Çiçek" sözcüğü üçünü birden anlatır.