Annem Şekerden mi Yapılmış?
Küçük kardeşine "Annem çok tatlı." diyen bir çocuk düşünün. Kardeş şaşırır: "Annem şekerden mi yapılmış?" Bu küçük karışıklık konunun tamamını anlatır. "Tatlı" sözcüğünün ilk anlamı şekerli bir tattır. Annenin tatlı olması ise sevimli, hoş biri olmasıdır.
Sözcüğün sözlükteki ilk, akla hemen gelen anlamına gerçek anlam denir. Sözcük bu anlamdan uzaklaşıp başka bir şeyi anlatıyorsa mecaz anlam kazanmıştır.
Resmini Çizebiliyor musun?
Çocuğa verilebilecek en kolay yol şudur: cümleyi resim olarak çizmek. "Bardaktaki süt sıcak." cümlesi çizilebilir; buharı tüten bir bardak yaparsınız. "Komşumuz bizi sıcak karşıladı." cümlesinde ise sıcaklık ölçülmez; komşunun güler yüzlü olduğu anlatılır. Çizilemeyen yerde mecaz aranır.
Aynı Sözcük, İki Yol
(1) Kedimin tüyleri çok yumuşak → gerçek
(2) Öğretmenimiz yumuşak bir sesle konuştu → mecaz: sakin, nazik
(3) Bahçedeki kuru yapraklar hışırdıyor → gerçek
(4) Sunumu çok kuruydu, kimse dinlemedi → mecaz: sıkıcı
(5) Çantamda 6 kitap var, çantam ağır → gerçek
(6) Arkadaşıma ağır bir söz söyledim, sonra özür diledim → mecaz: kırıcı
Sözcük hiç değişmiyor; değişen, yanındaki sözcükler. Anlamı sözcük tek başına değil, cümle belirler.
Biraz daha zor bir örnek: "Kardeşim bütün gün yüzünü ekşitti." Ekşi, limonun tadıdır. Ama burada kimse limon yemedi; kardeşin surat astığı, keyifsiz olduğu anlatılıyor. Tat bildiren sözcükler (tatlı, acı, ekşi, tuzlu) mecaza en kolay geçen sözcüklerdir.
Mecaz Yanlış Kullanım Değildir
Çocukların sık düştüğü yanılgı, mecazı "yanlış konuşma" sanmaktır. "Taş kalpli" diyen kişi yanlış konuşmuyor; bir duyguyu kısa yoldan anlatıyor. Tersi de olur: her özellik bildiren sözcüğü mecaz sanmak. 5. cümlede mecaz yoktur, çanta gerçekten ağırdır. Karar vermeden önce cümlenin tamamı okunur.
Testlerde sık görülen kalıp şudur: "Hangi cümlede … sözcüğü gerçek anlamında kullanılmıştır?" Çocuk her şıkkı çizmeye çalışsın; çizilebilen tek şık çoğu zaman doğru cevaptır.
Mutfakta ve Yolda Etkinlikler
- Tat avı: Yemekte "tatlı, acı, tuzlu" sözcüklerini gerçek anlamıyla kullanın. Sonra her biriyle 1 mecaz cümle kurdurun: "acı bir haber", "tatlı bir uyku".
- İki yüzlü kart: 4 kartın ön yüzüne gerçek, arka yüzüne mecaz cümle yazın: "sert kaya" / "sert bakış".
- Yol oyunu: Otobüste ya da arabada duyulan bir cümlede mecazı ilk yakalayan 1 puan alır.
Deneyin: "Dedemin elleri altın gibidir, bozuk ne varsa onarır." Buradaki "altın" gerçek mi, mecaz mı? Cevap: Mecaz; dedenin çok becerikli olduğu anlatılıyor.
Sık sorulanlar
Mecaz anlam nasıl bulunur?
Cümle bir resim gibi düşünülür. Anlatılan şey gerçekte olamıyorsa ya da çizilemiyorsa sözcük mecaz anlamdadır.
Bir sözcük hem gerçek hem mecaz anlamda kullanılabilir mi?
Evet. "Ağır çanta"da gerçek, "ağır söz"de mecaz anlamdadır; hangisi olduğunu cümle gösterir.