Bir Sözcük, Üç Ders Defteri
Çocuğunuzun defterlerini açın. "Kök" sözcüğü üç yerde karşınıza çıkabilir:
(1) Fen defteri: Bitkinin kökü suyu topraktan alır.
(2) Türkçe defteri: "Gözlük" sözcüğünün kökü "göz"dür.
(3) Bir öykü: Dedem, kavganın kökünü bulmadan kimseyi suçlamazdı.
(1) ve (2) numaralı cümlelerde sözcük bir derse özgü anlam taşıyor. Buna terim anlam denir. (3) numaralı cümlede ise ortada bitki yok. "Kök" burada bir olayın başlangıç sebebi demek. Sözcük ilk anlamından uzaklaşmış, mecaz anlam kazanmış.
Gerçek mi, Mecaz mı? "Sert" ile Deneyelim
Sözlükte ilk yazan, akla hemen gelen anlam gerçek anlamdır.
(4) Cevizin kabuğu çok sert.
(5) Hakem oyuncuya sert bir sesle seslendi.
Kabuğa elinizle dokunup sertliği hissedebilirsiniz; (4) gerçek anlam. Sese dokunulmaz. (5) numaralı cümlede "sert", kızgın ve kaba demektir; mecaz anlam.
Mecaz yanlış kullanım değildir. Anlatımı canlandırır.
4. sınıf testlerinde en sık gelen kalıp şudur: "Hangi cümlede sözcük ötekilerden farklı anlamda kullanılmıştır?"
(6) Buzdolabındaki süt soğumuş.
(7) Kış gelince göl suyu soğudu.
(8) Bu olaydan sonra arkadaşından soğudu.
(9) Çorbayı soğusun diye pencerenin önüne koydu.
Üç cümlede sıcaklık gerçekten düşüyor. (8) numaralı cümlede ise ısı yok; sevgi azalıyor. Farklı olan, mecaz anlamlı olan (8)'dir. Çocuğunuza her cümlede "Termometreyle ölçülebilir mi?" diye sordurun.
Somut ve Soyut: Beş Duyuyu Sayın
Beş duyumuz var: görme, işitme, koklama, tatma, dokunma. Bu 5 duyudan en az biriyle algılanan varlık somuttur. Hiçbiriyle algılanamayan, yalnız zihinde yaşayan kavram soyuttur.
Limon: görülür, koklanır, tadılır → somut.
Gök gürültüsü: yalnız işitilir → yine somut.
Merak, cesaret, umut: hiçbir duyuyla algılanmaz → soyut.
Zor örnek: "rüya". Gözümüzü kapatıp görüyoruz sanırız ama rüyaya dokunamaz, onu başkasına gösteremeyiz. Rüya soyuttur.
Sık Yapılan Hata: "Görmediğim Her Şey Soyut"
Çocukların çoğu gözle görülmeyeni soyut sanıyor. "Koku" ve "ses" bu yüzden yanlış işaretleniyor. Oysa ölçüt görmek değildir; 5 duyudan biri yeter. Koku burunla, ses kulakla algılanır; ikisi de somuttur.
İkinci karışıklık terim ile mecaz arasında. "Üçgenin kenarı" bir matematik terimidir, mecaz değildir. Sözcük bir derse ait özel anlam taşıyorsa terimdir.
Evde 3 Kısa Etkinlik
- Göz bağı oyunu: Çocuğun gözünü bağlayın, eline 3 nesne verin: sabun, kaşık, portakal. Hangi duyularla tanıdı? Hepsi somut.
- İki cümle: "tatlı" sözcüğüyle biri gerçek, biri mecaz anlamlı 2 cümle kursun.
- Terim avı: Matematik kitabından 4 terim bulsun: kenar, köşe, toplam, kalan.
Mini soru: "Arkadaşının sözleri kalbini kırdı." cümlesinde "kırmak" hangi anlamdadır? Cevap: Mecaz. Kalp bardak gibi kırılmaz; üzülmek anlatılıyor.
Sık sorulanlar
"Rüzgâr" somut mu, soyut mu?
Somuttur. Gözle görülmez ama tende hissedilir ve sesi işitilir.
Terim anlam ile gerçek anlam aynı şey mi?
Hayır. Terim anlam bir bilim ya da meslek dalına özgü anlamdır: "üçgenin kenarı", "sözcüğün kökü".