Kök ve Ek
Kök: sözcüğün anlamlı en küçük parçası; daha fazla bölünemez.
"göz-lük-çü" → kök: göz
Kökler ikiye ayrılır: isim kökü (göz, ev) ve fiil kökü (gel-, yaz-).
Kökü bulmak için sözcüğü sondan başlayarak parçalarsın; anlamı bozulmadan kalan en küçük parça köktür.
Yapım ve Çekim Eki
Yapım eki: sözcüğün anlamını değiştirir, yeni sözcük üretir → göz + lük = gözlük
Çekim eki: anlamı değiştirmez, cümledeki görevini belirler → gözlük + ler + im
Sıra kuralı: yapım eki her zaman çekim ekinden önce gelir. "Kitaplıklar" doğru, "kitaplarlık" yanlıştır.
Yapısına Göre Sözcükler
Basit: yapım eki almamış → ev, kitap, kalemler (çekim eki almış ama basit)
Türemiş: yapım eki almış → gözlük, yazıcı, kitaplık
Birleşik: iki sözcüğün birleşmesiyle → hanımeli, bilgisayar, ayakkabı
Dikkat: çekim eki sözcüğü türemiş yapmaz. "Kalemler" hâlâ basit yapılı bir sözcüktür.
Sık Yapılan Hata
Çekim eki almış sözcüğü türemiş sanmak. Ölçüt tek: anlam değişti mi? "Kalemler" hâlâ kalemdir → basit. "Kalemlik" farklı bir nesnedir → türemiş.
İkinci hata: kökü yanlış bulmak. "Gelecek" sözcüğünün kökü "gel-"dir, "gele" değil.
Sık sorulanlar
Yapım eki ile çekim eki nasıl ayrılır?
Yapım eki sözcüğün anlamını değiştirip yeni sözcük üretir; çekim eki yalnızca cümledeki görevini belirler.
"Kalemler" türemiş bir sözcük müdür?
Hayır, basittir. Aldığı "-ler" bir çekim ekidir; anlamı değiştirmez.