6. Sınıf Sözcükte Yapı — Konu Anlatımı

Bir Sözcüğü Saatçi Gibi Sökelim

Saatçi bozuk bir saati açarken parçaları sırayla çıkarır ve masaya dizer. Biz de "yolculuklar" sözcüğüne aynısını yapalım; sondan başlayıp her adımda "kalan parça hâlâ anlamlı mı?" diye soralım.

1. yolculuklar → -lar'ı çıkar → yolculuk (bir yere gitme işi)
2. yolculuk → -luk'u çıkar → yolcu (yola çıkan kişi)
3. yolcu → -cu'yu çıkar → yol (gidilen yer)
4. yol → daha fazla bölünemez. "Yo" diye bir anlam yok.

Masada 4 parça var: yol + cu + luk + lar. Daha fazla bölünemeyen anlamlı ilk parçaya kök, köke eklenen parçalara ek diyoruz.

Şimdi dikkat: 2. ve 3. adımda sözcüğün anlamı değişti. Yol bir yer, yolcu bir kişi, yolculuk bir iş. 1. adımda ise anlam değişmedi; yolculuklar da yolculuktur, yalnız sayıları çok. Konunun bütün kuralı bu gözlemde saklı.

İki Tür Ek: Yeni Sözcük mü, Yeni Görev mi?

• Yapım eki sözcüğün anlamını değiştirir, yeni bir sözcük üretir: yol-cu, yolcu-luk, tuz-lu, bil-gi, balık-çı.
• Çekim eki anlamı değiştirmez; sözcüğün cümledeki görevini, sayısını, kime ait olduğunu gösterir: yolcu-lar, kalem-i, ev-de, gel-di-m.

Sıra kuralı: yapım ekleri her zaman çekim eklerinden önce gelir. "Kitaplıklar" doğru, "kitaplarlık" yanlıştır. Bir sözcükte çekim eki gördüğünüz yerde yapım eki biter.

Küçük bir soru: "tuzlu" sözcüğündeki -lu hangi türden? Tuz bir madde, tuzlu bir özellik; anlam değişti. O hâlde yapım eki.

Kökün İki Cinsi: İsim Kökü ve Fiil Kökü

Kökün türünü bulmak için sona "-mek/-mak" ekleyin. Anlamlı bir eylem çıkıyorsa kök fiildir.

• gel → gelmek ✓ fiil kökü · yaz → yazmak ✓ fiil kökü
• taş → taşmak ✓ ama "taş" isim olarak da var; cümleye bakılır
• okul → okulmak ✗ isim kökü · çiçek → çiçekmek ✗ isim kökü

Bu ayrım "fiil kökünden türemiş isim" sorusunda işe yarar. Dört sözcüğe bakalım: bilgi, tuzluk, kalemlik, balıkçı. Sadece "bilgi" fiil kökünden gelir: bil- + -gi. Ötekilerin kökleri (tuz, kalem, balık) isimdir.

Gövde: Kökle Sözcük Arasındaki Ara Durak

Köke yapım eki gelince oluşan yeni parçaya gövde denir. Gövde de yeniden yapım eki alabilir:

göz (isim kökü) → göz-le (fiil gövdesi: gözlemek) → gözle-m (isim: gökyüzü gözlemi)

Burada 2 yapım eki art arda gelmiş. İlki isimden fiil, ikincisi fiilden isim yapmış. "Gözlem" sözcüğü bu yüzden türemiştir; içinde iki kat yapım var ama yapısı yine "türemiş" diye adlandırılır.

Yapısına Göre Üç Sözcük Ailesi

1. Basit: hiç yapım eki almamış; çekim eki alması yapısını değiştirmez: ev, kalem, kalemler, evimizde.
2. Türemiş: en az bir yapım eki almış: kalemlik, yolcu, yolculuk, bilgi.
3. Birleşik: iki ya da daha çok sözcüğün birleşip yeni bir kavram karşılaması: kuşburnu, bilgisayar, hanımeli, ayakkabı, kahverengi.

Birleşik sözcüklerde parçalardan biri ya da ikisi kendi anlamından uzaklaşabilir. "Hanımeli" bir çiçektir; ne hanımla ne elle ilgisi kalmıştır. "Kuşburnu" bir kuşun burnu değil, bir meyvedir; bu yüzden anlam kayması, birleşik sözcüğü tanımanın ipucudur.

Sık Yapılan Hata: Çekim Ekiyle Türemiş Saymak

Öğrencilerin çoğu "kitaplarımızdan" gibi uzun bir sözcüğü görünce türemiş sanıyor, çünkü çok ek almış. Oysa ekler sayılmaz, cinsine bakılır: -lar, -ımız, -dan üçü de çekim ekidir. Sözcük anlam olarak hâlâ kitaptır; yapısı basittir.

İkinci hata tam tersi: "kalemlik"teki -lik'i ayrı bir sözcük sanıp birleşik demek. "-lik" tek başına kullanılamaz; sözcük değil ektir. Kalemlik türemiştir.

Üçüncü hata: "yolcu" sözcüğünü "yol + cu" diye iki sözcüğe bölüp birleşik saymak. "Yol" sözcüktür ama "-cu" ektir; yolcu da türemiştir.

Daha Zor: Bir Cümlenin Bütün Sözcükleri

Cümle: "Dedemin 2 katlı yazlık evinde 40 yıllık bir kitaplık duruyor."

1. dedemin → dede + m + in: iki çekim eki, basit
2. katlı → kat + lı: "kat" bir bölüm, "katlı" bir özellik; türemiş
3. yazlık → yaz + lık: mevsimden ev türü çıkmış; türemiş
4. evinde → ev + i + n + de: çekim ekleri; basit
5. yıllık → yıl + lık: türemiş
6. kitaplık → kitap + lık: türemiş
7. duruyor → dur + (u)yor: kip eki çekim ekidir; basit

7 sözcükten 4'ü türemiş, 3'ü basit çıktı. "Evinde"deki n harfi bir ek değil, kaynaştırma harfidir; yapıyı etkilemez.

Kendin Dene

Şu 3 sözcüğü saatçi gibi sökün ve yapısını yazın: (1) balıkçılarımız, (2) ayçiçeği, (3) kalemler.

Cevaplar: (1) balık + çı (yapım) + lar + ımız (çekim) → türemiş. (2) ay + çiçeğ(i) → birleşik. (3) kalem + ler (çekim) → basit.

Sınav ipucu: tablo sorularında "yapısı" sütunu boşsa önce yapım eki var mı diye bakın; yoksa ve tek sözcükse basittir. İki ayrı sözcük görüyorsanız birleşiktir; birinin tek başına kullanılamadığını fark ederseniz o bir ektir ve sözcük türemiştir.

Sık sorulanlar