Sepetten Tek Çorap Çıktı
Çamaşır sepetini çocukla birlikte boşaltın. Eline tek bir çorap alınca "çorap" der. Sepetteki bütün çorapları gösterince "çoraplar" der. İşte konu bu kadar basit başlar.
Tek bir varlığı anlatan ada tekil, birden çok varlığı anlatan ada çoğul denir. Çoğul yapmak için adın sonuna -ler ya da -lar eki getirilir.
-ler mi, -lar mı?
Karar sözcüğün son ünlüsüne bakılarak verilir.
Son ünlü a, ı, o, u ise → -lar: top-lar, balık-lar, kutu-lar
Son ünlü e, i, ö, ü ise → -ler: ev-ler, kedi-ler, göz-ler, süt-ler
Kulak da yardım eder. "Evlar" demeyi deneyin; ağız zorlanır. Türkçe bu eki sözcüğün sesine uydurur.
İlk Ünlüye Bakan Yanılır
Sık yapılan hata, sözcüğün ilk ünlüsüne bakmaktır. "Kitap" sözcüğünde ilk ünlü i'dir. Çocuk "kitapler" yazar. Oysa son ünlü a'dır; doğrusu "kitaplar"dır.
(1) ağaç → son ünlü a → ağaçlar ("ağaçler" yanlış)
(2) kuş → son ünlü u → kuşlar
(3) sepet → son ünlü e → sepetler
(4) kalem → son ünlü e → kalemler
Tersini de sorarlar: "Kitaplar sözcüğünün tekili nedir?" Ek atılır, geriye "kitap" kalır. Bir de şöyle bir soru gelebilir: Bir ad -ler eki almış ve "sepetler" olmuş. Bu adın son ünlüsü için ne söylenebilir? -ler geldiğine göre son ünlü e, i, ö, ü'den biridir. Sepet sözcüğünde bu ünlü e'dir.
Sayı Varsa Ek Yok
"3 kalemler aldım." Bu cümlede bir yanlış var, bulabilir misiniz? Sayı zaten birden çok olduğunu söylüyor; ikinci kez söylemeye gerek yok. Doğrusu: "3 kalem aldım."
Bazı adlar ise ek almadan kalabalığı anlatır: sürü (çok sayıda koyun), orman (çok sayıda ağaç), sınıf (birçok öğrenci). Bunlara topluluk adı denir.
Evde 3 Etkinlik
- Çamaşır eşleştirme: Katladığınız her eşya için çocuk önce tekilini, sonra çoğulunu söylesin: gömlek – gömlekler, havlu – havlular.
- İki kutu: Bir kutuya "-ler", öbürüne "-lar" yazın. 10 sözcük kartını doğru kutuya atsın. Her kartta son ünlünün altını önce çizsin.
- Kalabalığın adı: "Çok sayıda asker" deyin, çocuk "askerler"i ya da "ordu"yu söylesin. İkisi de kalabalığı anlatır; birinde ek var, ötekinde yok.
Veliye not: Çocuk ek seçerken zorlanıyorsa sözcüğü yüksek sesle, eki ekleyerek iki türlü söyletin: "evler – evlar". Kulak çoğu zaman doğruyu seçer; kural bu seçimi sağlamlaştırır.
Sık sorulanlar
-ler ve -lar ekinden hangisinin geleceği nasıl anlaşılır?
Sözcüğün son ünlüsüne bakılır. a, ı, o, u ise -lar; e, i, ö, ü ise -ler gelir.
"Üç çiçekler" demek doğru mudur?
Doğru değildir. Sayıdan sonra ad tekil kalır: "üç çiçek".
Ek almadan birden çok varlığı anlatan ad var mıdır?
Vardır. "Sürü", "orman", "sınıf" gibi topluluk adları ek almadan kalabalığı anlatır.