Manavda "Beş Elmalar" mı Denir?
Manavda bir çocuk "Beş elmalar alalım." diyor. Kulağa yanlış geliyor, değil mi? Türkçede sayıdan sonra gelen ad çoğul eki almaz. "Beş" sözcüğü çokluğu zaten anlatmıştır; "-lar" ile ikinci kez söylemeye gerek yoktur. Doğrusu: "Beş elma alalım."
Aynı kural "birkaç, birçok, her" sözcükleri için de geçerlidir: birkaç kalem, birçok öğrenci, her çocuk. "Birçok öğrenciler" demek de yanlıştır.
Kısa sınama: (1) dört kediler, (2) dört kedi, (3) kediler. Hangileri doğru? Cevap: 2 ve 3. Birincide sayı ile çoğul eki bir arada kullanılmış.
Bir varlığı anlatan ad tekildir: elma, kuş, defter. Birden çok varlığı anlatan ad çoğuldur: elmalar, kuşlar, defterler.
-lar mı, -ler mi? Son Ünlüye Bak
Karar, sözcüğün son ünlüsüne bakılarak verilir.
(1) Son ünlü a, ı, o, u ise -lar gelir: balık → balıklar, kutu → kutular, oyuncak → oyuncaklar
(2) Son ünlü e, i, ö, ü ise -ler gelir: çiçek → çiçekler, zil → ziller, göl → göller
"Göl" sözcüğünde ö var; bu yüzden "göllar" yazılmaz. Peki "saat" sözcüğünün son ünlüsü a olduğu hâlde neden "saatler" deriz? Başka dillerden gelen birkaç sözcük bu kurala uymaz: saat → saatler, harf → harfler, kalp → kalpler. Bunlar ezberlenir.
Sürü Tek Sözcük, Koyunlar Çok
"Sürü, ordu, orman, takım, sınıf" sözcüklerinin sonunda çoğul eki yok. Ama bir sürüde çok sayıda koyun vardır. Bu sözcüklere topluluk adı denir: tekil görünür, çokluk anlatır. Onlar da çoğul eki alabilir: "iki köyün sürüleri".
Çocukların sık düştüğü yanılgı, "sürü" sözcüğüne bakıp "-lar eki yok, o hâlde tek koyun" demektir. Topluluk adı tek bir varlığı değil, bir grubu anlatır.
Metinde Çoğulları Saymak
Testlerde kısa bir metin verilip "kaç çoğul ad var?" diye sorulur. Deneyelim: "Çocuklar bahçede top oynadı. Kuşlar ağaçlara kondu." Çoğul adlar: çocuklar, kuşlar, ağaçlar; toplam 3. "Oynadı" bir eylemdir, sayılmaz. Eylemlerin sonundaki "-lar" (geldiler) de ad çoğulu değildir; çocuk yalnız varlık adlarını saysın.
Mutfak Tezgâhında Sayma Oyunu
- Tezgâh sayımı: 3 çatal, 4 kaşık sayın. Önce sayıyla ("dört kaşık"), sonra sayısız ("kaşıklar") söyletin.
- Ek kutusu: İki kutuya "-lar" ve "-ler" yazın. Çocuk 10 sözcük kartını doğru kutuya atsın.
- Grup adı bul: "Çok ağaç → orman, çok asker → ordu, çok öğrenci → ?" (sınıf)
Mini soru: "Masada altı bardaklar vardı." cümlesindeki yanlışı bulun. Cevap: Sayıdan sonra çoğul eki gelmez; doğrusu "altı bardak".
Veliye not: Ek seçerken çocuk sözcüğü yüksek sesle söylesin. "Kitaplar" ile "kitapler" arasındaki farkı kulak hemen yakalar; kural ezberinden önce kulak eğitilir.
Sık sorulanlar
"Beş kitaplar" neden yanlıştır?
Sayı çokluğu zaten anlatır; ada ayrıca çoğul eki getirilmez: beş kitap.
"Saat" neden "saatler" olur?
Başka dilden gelen birkaç sözcük son ünlü kuralına uymaz: saat, harf, kalp → saatler, harfler, kalpler.