Kayıp İlanı: Hangi Çanta?
Okul panosunda bir ilan var: "Çanta kayboldu." Hangi çanta? Okulda yüzlerce çanta var. İlanı yeniden yazalım: "Mavi, küçük, yıpranmış bir çanta kayboldu." Artık herkes aradığı çantayı gözünde canlandırabilir. İlanı işe yarar kılan sözcükler mavi, küçük ve yıpranmış sözcükleridir; çantanın nasıl olduğunu anlatırlar.
Varlığın nasıl olduğunu, kaç tane olduğunu ya da hangisi olduğunu gösteren sözcüklere niteleyen sözcük denir. Üst sınıflarda bunlara "sıfat" adı verilecek.
"Nasıl?" Sorusunun Cevabı
Varlığın adına "nasıl?" diye sorun. Cevap renk, biçim, tat ya da büyüklük olabilir.
(1) ekşi limon · (2) yuvarlak masa · (3) yorgun kedi · (4) dar sokak
"Kaç?" ve "Hangi?" Sorusuna Cevap Verenler
Bazı sözcükler varlığın sayısını ya da yerini gösterir: iki kalem, yedinci sıra, bu defter, şu ağaç. "Kaç kalem? İki kalem." "Hangi defter? Bu defter."
Sayı bildirenler iki türlüdür: "3 elma" kaç tane olduğunu, "3. sıra" kaçıncı olduğunu söyler. "Sınıfta 24 öğrenci var; ben 12. sıradayım." cümlesinde ikisi bir arada.
Adın Hemen Önünde Durur
Niteleyen sözcük anlattığı adın önüne gelir: "sıcak çorba". Bazen art arda iki niteleyen gelir: "üç kırmızı balon".
Sınır durum: "Kırmızı en sevdiğim renk." cümlesinde "kırmızı" bir renk adıdır, niteleyen değildir. "Kırmızı kalem" dediğimizde ise kalemi niteler. Anahtar soru: arkasında bir ad var mı?
Deneyin: "Yaşlı adam ağır adımlarla yürüdü." cümlesinde hangi sözcükler niteleyendir? Cevap: yaşlı (adam) ve ağır (adımlar). "Yürüdü" bir eylemdir, niteleyen değildir.
Özellik mi, Varlık mı?
Çocukların en çok karıştırdığı şey, niteleyen sözcük ile varlığın adını ayırmaktır. "Tatlı, sarı, yumuşak" bir varlık değildir; bir varlığın özelliğidir. "Kitap" ise varlığın kendisidir.
Kısa sınama: sözcüğün önüne "bir" koyup tek başına söyleyin. "Bir kitap" hemen anlaşılır; "bir sarı" ise "sarı ne?" sorusunu doğurur. Soru doğuruyorsa elinizdeki sözcük bir özelliktir.
Testlerde "Kartlardan hangisi varlığın adıdır?" ya da "Boşluğa varlığın sayısını bildiren hangi sözcük gelir?" soruları gelir. İkinci soruda cevap bir sayı sözcüğüdür: yedi armut, dokuz yaprak.
Evde Tarif Oyunu
- Ne olduğunu bil: Bir meyveyi adını söylemeden 3 niteleyen sözcükle anlatın: "sarı, uzun, tatlı" (muz).
- İlan yaz: Çocuk kendi oyuncağı için kayıp ilanı yazsın, en az 4 niteleyen sözcük kullansın.
- İki yaprak: Parktan iki yaprak toplayın; "büyük yaprak – küçük yaprak" gibi farkları söyletin.
Sık sorulanlar
Niteleyen sözcüğü bulmak için hangi soru sorulur?
Varlığın adına "nasıl?", "kaç?" ya da "hangi?" diye sorulur.
Niteleyen sözcük nerede bulunur?
Nitelediği adın önünde bulunur: "kırmızı elma", "beş kalem".