Nehir, Nehir, Nehir
Şu kısa metni yüksek sesle okuyun: "Nehir resim çizdi. Nehir resmi boyadı. Nehir resmi duvara astı." Üçüncü "Nehir"de kulak yorulur. İkinci ve üçüncü cümlede adın yerine o dersek metin rahatlar: "Nehir resim çizdi. O, resmi boyayıp duvara astı."
Adın Yerini Tutan Sözcükler
Bir varlığın adını söylemeden onu anlatan sözcüklere adın yerine kullanılan sözcük denir. Üst sınıflarda buna "zamir" denecek.
Kişiler için: ben, sen, o, biz, siz, onlar
Eşyaları göstermek için: bu, şu, o, bunlar
Sormak için: kim, ne, hangisi
Kim Kimin Yerinde?
(1) Kerem ile Duru parka gitti, onlar kaydıraktan kaydı → onlar: Kerem ile Duru
(2) "Ben resim yapmayı severim" dedi Duru → ben: Duru
(3) Annem, "Siz sofrayı kurun" dedi → siz: çocuklar
(4) Biz 23 Nisan'da gösteri yapacağız → biz: konuşan sınıf
Mini soru: 4. cümledeki "biz" tek kişiyi mi, bir grubu mu anlatır? Cevap: Bir grubu; konuşan kişi ve arkadaşlarını.
Daha zor bir örnek: "Ayşe kardeşine bir kalem verdi. O çok sevindi." Buradaki "o" kim? Sevinen, kalemi alan kişidir; yani kardeş. Cümlede iki kişi varsa "o" sözcüğünün kimi gösterdiği olaydan anlaşılır.
Bu Kitap mı, Bu mu?
Çocukların en çok karıştırdığı nokta "bu, şu, o" sözcükleridir. İki cümleyi karşılaştıralım: "Bu kitap benim." ve "Bu benim." İlkinde "bu" kitabın önünde durur ve hangi kitap olduğunu gösterir; adın yerini tutmaz. İkincisinde ad hiç söylenmez; "bu" kitabın yerini tutar.
Kısaca: adın önündeyse gösterir, adın yerindeyse onun yerini tutar. Testte "Cümledeki 'Bu' sözcüğü hangi varlığın yerini tutmaktadır?" diye sorulursa önceki cümleye ya da konuşma durumuna bakılır.
Ben Geldim, Biz Geldik
Adın yerine kullanılan sözcük eylemin sonunu da belirler: ben okudum, sen okudun, o okudu, biz okuduk, siz okudunuz, onlar okudu. "Ben geldik" ya da "Biz geldim" demek yanlıştır. Çocuğun yazısında bu uyum bozulmuşsa sesli okutun; kulak yanlışı hemen duyar.
Evde Oyun: Adı Yasak
- 5 dakika boyunca aile bireylerinin adları yasak. Herkes "o, sen, onlar" diyerek konuşur. Adı söyleyen 1 puan kaybeder.
- Çocuğun yazdığı kısa bir metinde aynı ad 3 kez tekrar ediyorsa birini adın yerine kullanılan sözcükle değiştirin.
- Masal okurken "o, onlar" gördüğünüzde durun ve sorun: "Buradaki 'o' kim?"
Sık sorulanlar
Adın yerine kullanılan sözcükler nelerdir?
Ben, sen, o, biz, siz, onlar; bu, şu; kim, ne gibi sözcüklerdir.
"Bu" her zaman adın yerini mi tutar?
Hayır. "Bu kitap" dediğimizde adın önündedir ve kitabı gösterir; "Bu benim." dediğimizde adın yerini tutar.