Göz, Gözlük, Gözlükçü
Şu üç sözcüğü art arda okuyun: göz → gözlük → gözlükçü. İlki vücudumuzun bir parçası. İkincisi gözümüze taktığımız araç. Üçüncüsü gözlük satan kişi. Her adımda sözcüğe küçük bir parça eklendi ve yepyeni bir sözcük çıktı. Bu konuda çocuk, sözcüklerin nasıl kurulduğuna bakar.
Tek Parça: Basit Sözcük
Yeni sözcük yapan bir ek almamış sözcüklere basit sözcük denir: su, taş, ev, kuş, elma.
"Kuşlar" da basittir. "-lar" eki kuşların sayısını değiştirir ama yeni bir varlık adı yapmaz; kuşlar hâlâ kuştur.
Ek Gelince Yeni Sözcük: Türemiş
Köke yeni anlam katan bir ek gelirse türemiş sözcük oluşur:
(1) balık + çı → balıkçı (balık tutan kişi)
(2) tuz + luk → tuzluk (tuz konan kap)
(3) sil + gi → silgi (silmeye yarayan araç)
(4) boya + cı → boyacı (boya yapan kişi)
Her örnekte yeni bir eşya ya da kişi adı çıktı. Sorulacak soru şudur: "Ek, yeni bir şeyin adını yaptı mı?"
İki Sözcük Tek Ad: Birleşik
İki sözcük birleşip tek bir varlığı anlatırsa birleşik sözcük olur: buzdolabı, pazartesi, ayçiçeği, hanımeli, kuşburnu.
Buzdolabı, buzdan yapılmış bir dolap değildir. Ayçiçeği de aydan gelmez. İki sözcük bir araya gelip yeni bir ad kurmuştur; bu örneklerin hepsi bitişik yazılır.
Bir sınır durumu: "Kitapçı" ile "kitapçılar" arasında ne fark var? İkisi de türemiştir. Sona gelen "-lar" yapıyı değiştirmez; sözcük türemiş başladıysa türemiş kalır. Yapıyı belirleyen, yeni ad yapan ektir.
Kalemler mi, Kalemlik mi?
En sık yapılan hata bu ikilide çıkar. Çocuk "kalemler" sözcüğünde ek görür ve türemiş sanıyor. Oysa "-ler" yalnız sayıyı çoğaltır. "Kalemlik" ise kalem koyduğumuz ayrı bir eşyadır; bu yüzden türemiştir.
İkinci tuzak heceyi ek sanmaktır. "Kalem" sözcüğünü "ka-lem" diye ayıran çocuk hece bulmuştur, ek değil. "Ka" tek başına bir anlam taşımaz.
Evde Sözcük Ağacı
- Sözcük ağacı: Kâğıdın ortasına "tuz" yazın. Dallara türemiş sözcükleri ekleyin: tuzlu, tuzluk, tuzsuz. 3 dal bulan çocuk başarılıdır.
- Birleşik avı: Mutfakta en az 2 birleşik sözcük bulun: buzdolabı, zeytinyağı.
- Üç kutu: Kâğıdı 3 sütuna bölün: basit, türemiş, birleşik. 9 sözcüğü doğru sütuna yazdırın.
Mini soru: "Gözlükçü" sözcüğünde kökten sonra kaç ek var? Cevap: 2 ek: göz-lük-çü.
Yazılıda en çok sorulan tablo, sözcüğün yanına yapısını yazdıran tablodur. Çocuk her satırda kendine iki soru sorsun: "İki sözcük mü birleşmiş?" ve "Ek yeni bir ad yapmış mı?"
Sık sorulanlar
"Kuşlar" türemiş bir sözcük müdür?
Hayır, basittir. "-lar" yeni bir varlık adı yapmaz, yalnızca sayıyı çoğaltır.
Birleşik sözcükler hep bitişik mi yazılır?
3. sınıfta karşılaşılanların çoğu bitişiktir: buzdolabı, pazartesi. Ayrı yazılan birleşik sözcükler sonraki yıllarda öğrenilir.