Bir Kökten Bir Aile
"Göz" sözcüğünden kaç yeni sözcük türetebiliriz? Deneyelim:
göz → gözlük → gözlükçü
göz → gözcü
göz → gözle(mek)
Gözlük gözün kendisi değildir; göze takılan bir eşyadır. Gözlükçü ise o eşyayı satan kişidir. Gözcü bir yeri gözetleyen kişi, gözlemek de bir iştir. Tek bir kökten dört ayrı sözcük çıktı ve her birinin anlamı ötekilerden farklı.
Bu yeni sözcükleri üreten parçalara (-lük, -çü, -cü, -le) yapım eki diyoruz. Tanımı bu ailenin içinde saklı: yapım eki, eklendiği sözcükten anlamca yeni bir sözcük türetir.
Kök Artı Yapım Eki: Gövde
Kök yapım eki alınca ortaya çıkan yeni sözcüğe gövde denir. "Gözlük" bir gövdedir: kökü "göz", yapım eki "-lük".
Gövde de yeniden yapım eki alabilir. "Gözlükçü" sözcüğünde iki yapım eki üst üste gelmiştir: göz (kök) + -lük (1. yapım eki) + -çü (2. yapım eki). "Kalemlik", "susuz", "yolcu" sözcüklerinde ise yalnızca bir yapım eki vardır.
Peki "sözlükte" sözcüğünün yapısı nedir? Sondan sökelim: -te bulunma bildirir, anlamı değiştirmez, yani çekim ekidir. -lük yeni bir nesne (sözlük) üretmiş, yani yapım ekidir. Kök "söz". Sonuç: kök + yapım eki + çekim eki.
Dört Türetme Yolu
Yapım ekleri kökün türüne ve ortaya çıkan sözcüğün türüne göre dört yola ayrılır. Nasıl anlarız? Önce köke bakarız (varlık mı, iş mi?), sonra yeni sözcüğe.
(1) İsimden isim: tuz → tuzluk, su → susuz, yol → yolcu, çiçek → çiçekçi
(2) İsimden fiil: tuz → tuzlamak, su → sulamak, baş → başlamak
(3) Fiilden isim: sev- → sevgi, yaz- → yazar, bil- → bilgi, kaz- → kazı
(4) Fiilden fiil: kır- → kırılmak, yaz- → yazdırmak, gül- → güldürmek
Küçük bir soru: "sevgi" hangi yoldan türemiştir? Kökü "sev-" bir iştir, "sevgi" ise bir iş bildirmez; bir duygunun adıdır. O hâlde fiilden isim. Bir iş bildiren kökten iş bildirmeyen yeni bir sözcük çıkıyorsa yol hep budur.
Yapım mı, Çekim mi? Anlam Testi
Önünüzde türünü bilmediğiniz bir ek var. Sorulacak tek soru: Sözcük hâlâ aynı şeyi mi anlatıyor?
"Çiçekler" hâlâ çiçektir; yalnızca sayıları çoğalmıştır → -ler çekim ekidir.
"Çiçekçi" artık çiçek değil, çiçek satan kişidir → -çi yapım ekidir.
İkinci ipucu sıradır: yapım ekleri köke daha yakın durur, çekim ekleri en sona gelir. "Kitaplıklar" doğru, "kitaplarlık" yanlıştır. Çekim ekinden sonra yapım eki gelmez.
Basit, Türemiş, Birleşik
Sözcükler yapıca 3 gruba ayrılır:
- Basit: hiç yapım eki almamış. ev, kalem, çiçekler, evde
- Türemiş: en az bir yapım eki almış. evsiz, kalemlik, çiçekçi
- Birleşik: iki ayrı sözcüğün birleşmesiyle oluşmuş. bilgisayar, ayakkabı, hanımeli
Dikkat edin: "çiçekler" ve "evde" basit sözcüktür, çünkü aldıkları ekler çekim ekidir.
Öğrencinin Defterindeki Yanlış
Bir öğrenci eklerin türünü şöyle tablolamış:
(1) kalemlik → yapım eki
(2) kitaplar → yapım eki
(3) sevgi → yapım eki
(4) başlamak → yapım eki
Hangi satır yanlış? (2). "Kitaplar" sözcüğündeki -lar anlam değiştirmez; bu bir çekim ekidir.
Sık yapılan hata: Uzun sözcüğü türemiş sanmak. "Çiçeklerimizden" çok uzundur ama yalnızca çekim eki almıştır; yapıca basittir. Tersine "susuz" kısadır ama bir yapım eki taşıdığı için türemiştir. Sözcüğün boyuna değil, eklerin işine bakın.
Son tuzak: -lar/-ler ekini, sözcüğü uzattığı için yapım eki saymak. Çoğul eki hiçbir zaman yeni sözcük üretmez; "kitaplar" ile "kitaplık" arasındaki fark tam da budur.
Bir Metinde Türemiş Sözcük Avı
Kuralları bir metin üzerinde deneyelim. Aşağıdaki 3 cümleyi okuyun:
Oyuncakçı Nuri Usta, ıhlamur kütüklerini rafta bekletir. Her parçayı önce kâğıda çizer, sonra ince bir testereyle keser. Boyamadan önce tahtayı zımparayla pürüzsüz hâle getirir.
Metinde kaç türemiş sözcük var? Tek tek bakalım:
- oyuncakçı: oyuncak + -çı → isimden isim (oyuncak yapan kişi)
- bekletir: bekle- + -t + -ir → -t fiilden fiil yapar (bekletmek), -ir çekim ekidir
- pürüzsüz: pürüz + -süz → isimden isim
- boyamadan: boya + -a → isimden fiil (boyamak); -madan ise fiile gelen başka bir ektir
"Kütüklerini", "parçayı", "kâğıda" gibi sözcükler ise uzun görünse de yalnızca çekim eki almıştır. Metindeki 4 türemiş sözcüğü bulduysanız kuralı kavradınız demektir.
Sınavdan Önce Son Kontrol
Testlerde en sık görülen iki kalıp var. Birincisi "Hangi sözcük yapım eki almamıştır?" sorusu. Seçenekleri tek tek anlam testine sokun; anlamı değişmeyen sözcük cevaptır. İkincisi eşleştirme: türemiş sözcükler bir sütunda, türetme yolları öbür sütunda verilir.
Deneyin: (1) bilgi (2) tuzlamak (3) kırılmak. Yolları sırasıyla yazın.
Cevap: fiilden isim · isimden fiil · fiilden fiil.
Sık sorulanlar
Yapım eki ile çekim eki nasıl ayrılır?
Yapım eki sözcüğün anlamını değiştirip yeni sözcük türetir; çekim eki anlamı değiştirmez, yalnızca sayı, iyelik, hâl gibi bilgi ekler.
Gövde nedir?
Kökün yapım eki almasıyla oluşan yeni sözcüktür. "Gözlük" sözcüğü göz kökünden türemiş bir gövdedir.
"Çiçekler" türemiş bir sözcük müdür?
Hayır. Aldığı -ler çekim ekidir, anlamı değiştirmez; sözcük yapıca basittir.