6. Sınıf Zamirler — Konu Anlatımı

Aynı Adı Beş Kez Yazsaydık

Okul radyosunun tiyatro kulübü için yazılmış şu taslağı sesli okuyun:

"Kerem kutuyu aldı. Kerem kutuyu masaya koydu. Kerem kutunun kapağını açtı ve kutunun içinden 3 eski fotoğraf çıkardı."

Kulağınızı tırmalayan bir şey var, değil mi? "Kerem" 3 kez, "kutu" 4 kez geçiyor. Düzeltilmiş hâline bakın:

"Kerem kutuyu aldı. Onu masaya koydu, kapağını açtı ve içinden 3 eski fotoğraf çıkardı."

"Onu" sözcüğü kutunun yerini tuttu. İsmin yerini tutan bu sözcüklere zamir (adıl) diyoruz. Zamir bir varlığın adı değildir; o adı her seferinde söylememek için kullandığımız bir işarettir.

Zamirin Arkasındaki İsmi Bulmak

Sınavlarda sık görülen soru şudur: "İkinci cümledeki zamir, birinci cümledeki hangi ismin yerini tutuyor?"

Melis haritayı kırtasiyeden aldı. Sonra onu 3 raptiyeyle duvarına astı.

Yöntem: zamirin yerine ilk cümledeki isimleri tek tek koyun. "Melis'i duvarına astı" olmaz. "Kırtasiyeyi duvarına astı" da olmaz. "Haritayı duvarına astı" anlamlı. Demek ki "onu" haritanın yerini tutuyor.

Daha Zor: Kısa Bir Anlatıda Zamir Avı

Tiyatro taslağının 2. sahnesi şöyle sürüyor:

(1) Fotoğrafların bazıları çok solmuştu. (2) Hiçbiri tanıdık gelmedi. (3) Kerem içlerinden birini çevirdi; arkasında "1968" yazıyordu. (4) "Bunu kim çekmiş olabilir?" diye düşündü.

Cümle cümle bakalım. 1'de "bazıları" fotoğrafların bir kısmının yerini tutuyor: belgisiz zamir. 2'de "hiçbiri" yine fotoğrafları karşılıyor: belgisiz zamir. 3'te "birini" tek bir fotoğrafın yerini tutuyor; "arkasında" sözündeki -ı ise iyelik eki. 4'te iki zamir var: "bunu" işaret, "kim" soru zamiri. Toplam 5 zamir buldunuz mu?

Dört Zamir Ailesi ve Bir Akraba

• Kişi zamirleri: ben, sen, o, biz, siz, onlar. Konuşanı, dinleyeni ve sözü edilen kişiyi karşılar.
• İşaret zamirleri: bu, şu, o, bunlar, şunlar, öteki. Varlığı yerini göstererek anlatır.
• Belgisiz zamirler: biri, birkaçı, bazıları, kimse, herkes, hiçbiri, hepimiz. Kimi kastettiğini açıkça söylemez.
• Soru zamirleri: kim, ne, hangisi, kaçı, neresi. Bir varlığın yerini tutarak soru sorar.

Bir akraba daha var: dönüşlülük zamiri "kendi". "Kerem dekoru kendisi boyadı, kimseden yardım almadı." cümlesinde işi başkasının değil o kişinin yaptığını pekiştirir; kendim, kendin, kendisi diye çekimlenir.

Küçük bir soru: "Bu mektubu kim yazdı?" cümlesinde soru zamiri hangisi? Cevap "kim", çünkü yazan kişinin yerini tutuyor. "Bu" ise "mektup" isminin önünde; işaret sıfatıdır.

"O" Neden Üç Yerde Karşımıza Çıkar?

1. "O dün provaya gelmedi." → bir insanın yerini tutuyor: kişi zamiri.
2. "Şunu değil, onu istiyorum." → bir nesnenin yerini tutuyor: işaret zamiri.
3. "O kitap benim." → ismin önünde: işaret sıfatı, zamir değil.

Kişi mi, işaret mi diye kararsız kalırsanız "o" yerine "o kişi" ya da "o şey" deyin; hangisi anlamlı oluyorsa odur.

Eklerin İçine Saklanan Zamirler

Zamir her zaman ayrı bir sözcük değildir. "Kalemim" sözcüğündeki -im eki "benim" sözünü taşır. Bu eklere iyelik ekleri denir ve 6 kişiye göre çekimlenir:

• ben → kalem-im · sen → kalem-in · o → kalem-i
• biz → kalem-imiz · siz → kalem-iniz · onlar → kalem-leri

Bir de ilgi zamiri -ki var: "Benim çantam mavi, seninki kırmızı." Burada "seninki", "senin çantan" demektir. Ek bir ismin yerini tuttuğu için zamirdir ve bitişik yazılır.

Üç Ayrı "ki"

Öğrencilerin en çok karıştırdığı yer burası. Üç cümleye bakın:

1. "Seninki sahnenin arkasında kalmış." → ilgi zamiri; ismin yerini tutar, bitişik yazılır.
2. "Yarınki provaya geliyor musun?" → sıfat yapan -ki; "prova"yı belirtir, bitişik yazılır. Arkasında isim olduğu için zamir değildir.
3. "Duydum ki oyunda sen de varmışsın." → bağlaç; iki yargıyı bağlar, ayrı yazılır.

Kısa ölçüt: -ki'li sözcükten sonra isim geliyorsa sıfat yapan ektir; isim gelmiyor ve bir varlığı karşılıyorsa zamirdir.

Sık Yapılan Hata: "Belgisiz" Görünce Zamir Demek

"Birkaç kostüm getirdim." ile "Birkaçını getirdim." cümlelerinde aynı sözcük var. Birincide "birkaç" arkasındaki "kitap" ismini belirtir: belgisiz sıfat. İkincide isim söylenmemiş, "birkaçı" kostümlerin yerini tutar: belgisiz zamir. Çoğu öğrenci "belgisiz" sözcüğünü görünce hemen zamir diyor ve bu soruyu kaçırıyor.

İkinci hata: "Şunlar sahneye mi çıkacak?" cümlesindeki "şunlar"ı soru zamiri saymak. Cümleye soru anlamını "mi" katar; "şunlar" yer gösteren işaret zamiridir.

Kendin Dene

Şu 4 cümlede zamirleri bulun: (1) Hepimiz perde arkasında bekledik. (2) Işıkları sen mi kapattın? (3) Bunları kim boyadı? (4) Afişi kendisi çizdi.

Cevaplar: (1) hepimiz → belgisiz; (2) sen → kişi; (3) bunları → işaret, kim → soru; (4) kendisi → dönüşlülük zamiri.

Sınav ipucu: "Kartlardaki cümlelerin üçünde ismin yerini tutan sözcük vardır" diye başlayan soruda önce her cümlede isim olmayan ama isim gibi davranan sözcüğü arayın; zamiri olmayan cümle çoğu zaman yalnız isimlerden kuruludur ("Seyirciler salona doldu.").

Sık sorulanlar