7. Sınıf Zarflar — Konu Anlatımı

Spikerin Ağzından 100 Metre

Okul spor şenliğinde 100 metre koşusunu anlatan spikeri dinleyelim:

"Koşucular yavaşça bloklara yerleşiyor. Düdük şimdi çalacak... Ve çıktılar! Kırmızı formalı Elif ileri fırladı. Rakipleri biraz geride kaldı. Elif son 20 metrede daha hızlandı ve rahatça kazandı!"

Altı çizili 6 sözcüğün ortak özelliği ne? Hiçbiri bir varlığa ad olmuyor, bir varlığı da nitelemiyor. Hepsi bir fiilin nasıl, ne zaman, nereye, ne kadar yapıldığını söylüyor. Bu sözcüklere zarf (belirteç) diyoruz.

Dört Soru, Dört Zarf Türü

(1) Nasıl? → Durum zarfı: yavaşça, rahatça, sessizce, koşarak, hızlı.
(2) Ne zaman? → Zaman zarfı: şimdi, yarın, akşamleyin, erken, dün.
(3) Nereye? → Yer-yön zarfı: ileri, geri, aşağı, yukarı, içeri, dışarı, öte, beri.
(4) Ne kadar? → Miktar (azlık-çokluk) zarfı: biraz, çok, az, pek, daha, en.

Spikerin cümlesine dönelim: "yavaşça" ve "rahatça" durum, "şimdi" zaman, "ileri" yer-yön, "biraz" ve "daha" miktar zarfıdır.

Bir de soru zarfları var: nasıl, ne zaman, ne kadar, niçin. "Şenliğe nasıl gideceğiz?" cümlesinde "nasıl", yüklemi durum yönünden soruyor.

Ancak "nasıl" her zaman zarf değildir. "Nasıl bir kitap okudun?" cümlesinde "nasıl", "kitap" ismine bağlanır ve onun niteliğini sorar; burada soru sıfatıdır. "Ne kadar" için de aynısı geçerli: "Ne kadar para lazım?" (sıfat), "Ne kadar yoruldun?" (zarf).

Zarf Kimleri Niteler?

Zarf yalnızca fiile bağlanmaz. Üç ayrı türden sözcüğü tamamlayabilir:

(1) Fiili: "hızlı koştu"
(2) Sıfatı: "çok güzel resim" → "çok", "güzel" sıfatının derecesini belirtir.
(3) Başka bir zarfı: "pek çabuk bitirdi" → "pek", "çabuk" zarfını pekiştirir.

Derecelendirme de buraya girer: "Bu kitap uzun." cümlesine "daha" gelirse karşılaştırma (daha uzun), "en" gelirse üstünlük (en uzun), "çok" gelirse aşırılık (çok uzun) anlamı oluşur. Bu üç sözcük de miktar zarfıdır.

"Güzel" Hem Sıfat Hem Zarf Olabilir mi?

Olabilir. Karar sözcüğün kendisinden değil, cümledeki görevinden çıkar.

(1) "Kütüphanede güzel kitaplar var." → "güzel" bir ismi (kitaplar) niteliyor: sıfat.
(2) "Sunumunu güzel hazırlamış." → "güzel" bir fiili (hazırlamış) niteliyor: zarf.
(3) "Akşam geldi." → zaman zarfı.
(4) "Akşamı sabırsızlıkla bekledik." → ek almış, isim; zarf değil.

Yani önce sözcüğün kime bağlandığını bulun: isme bağlanıyorsa sıfat, fiile, sıfata ya da zarfa bağlanıyorsa zarftır.

En Çok Karıştırılan Yer: "Dışarı" mı, "Dışarıya" mı?

Sık yapılan hata: "ileri, geri, içeri, dışarı, aşağı, yukarı" sözcüklerini hangi ek alırsa alsın yer-yön zarfı saymak.

(1) "Zil çalınca herkes dışarı çıktı." → Ek yok: yer-yön zarfı.
(2) "Zil çalınca herkes dışarıya çıktı." → Yönelme eki (-ya) aldı: artık zarf değil, isimdir; cümlede yer tamlayıcısı olur.
(3) "Merdivenlerden aşağı indi." → Zarf.
(4) "Aşağıdan bir ses geldi." → Ayrılma eki var: isim.

Kural kısaca şu: yer-yön sözcükleri çıplak kaldıkları sürece zarftır; hâl eki aldıklarında isim olurlar.

Zarf Yapan Ekler ve İkilemeler

Zarfların bir kısmı ek yardımıyla türer. Üç ek sık karşımıza çıkar:

(1) -ca/-ce: sessizce, usulca, dikkatlice
(2) -leyin: sabahleyin, akşamleyin (zaman zarfı yapar)
(3) -arak/-erek: koşarak, gülerek (fiilden durum zarfı yapar)

Uyarı: -ca eki her zaman zarf yapmaz. "Türkçe", "Almanca" dil adıdır, yani isimdir. "Çocukça bir davranış" sözünde de -ca bir sıfat türetmiştir.

İkilemeler de çok sık zarf olur: yavaş yavaş, tek tek, uzun uzun, ağır ağır. "Kitapları tek tek karıştırdık." cümlesinde "tek tek" fiilin nasıl yapıldığını söyler: durum zarfı.

Daha Zor Bir Örnek: Dört Dizede Zarf Avı

Aşağıdaki özgün dörtlükte kaç zarf var?

(1) Kapı usulca açıldı sabahleyin,
(2) Rafların tozu ağır ağır kalktı,
(3) Bir kitap içinden seslendi bana:
(4) "Yavaşça oku, hiç acele etme."

(1) numaralı dizede "usulca" (nasıl?) ve "sabahleyin" (ne zaman?) var. (2) numarada "ağır ağır" var. (4) numarada "yavaşça" durum zarfıdır. "Hiç" ise olumsuz fiili pekiştiren bir miktar zarfıdır. (3) numaradaki "içinden" ek almış bir isimdir, zarf değil. Toplam 5 zarf.

Şiirde zarf aramak zordur, çünkü sıra bozuktur: "açıldı sabahleyin" dizesinde zarf fiilden sonra gelmiş. Sıra değişse de görev değişmez; yine fiile soru sorun.

Kendi Kendinize Deneyin

Aşağıdaki 4 sözcükten hangisi tek başına zarf olamaz: sessizce, erkenden, içeri, sessizlik?

Cevap: "sessizlik". -lık eki onu bir kavram adı (isim) yapmıştır; "Sessizlik salonu doldurdu." cümlesinde özne olur, bir fiili nitelemez. Ötekilerin üçü de "nasıl, ne zaman, nereye" sorularına cevap verebilir.

Sınav ipucu: şıklarda aynı sözcük farklı cümlelerde verildiyse sözcüğün bağlı olduğu sözcüğü okla gösterin. Ok bir isme gidiyorsa o şık zarf değildir.

Sık sorulanlar