Tersine Günü
Bir akşam "Tersine Günü" ilan edin. Siz "büyük" deyip kollarınızı açın; çocuk hemen "küçük" deyip çömelsin. Siz "hızlı" deyip yerinizde koşun; çocuk "yavaş" deyip ağır ağır yürüsün.
Oyunun adı zaten konunun tanımıdır. Anlamca birbirinin tersi olan sözcüklere zıt anlamlı ya da karşıt anlamlı denir.
Neyin Tersi?
Zıtlar üç yerde karşımıza çıkar:
(1) Özellik: uzun – kısa, kalın – ince, eski – yeni
(2) Eylem: açmak – kapamak, binmek – inmek, gelmek – gitmek
(3) Zaman: gece – gündüz, erken – geç
Bir cümlede iki zıt sözcük yan yana da gelebilir: "Uzun ağacın dibine kısa bir fidan diktik."
Bazı sorular iki adımlıdır. "Ak sözcüğünün zıddını bul, sonra onun eşini söyle." Önce zıt: ak → kara. Sonra eş: kara → siyah. Çocuk iki adımı karıştırmasın diye kâğıda ok çizerek yazsın.
Gelmemek, Gelmenin Zıddı mı?
Çocuklar "gelmek"in zıddını "gelmemek" sanıyor. Oysa "gelmemek" yalnızca işin olmadığını söyler. Zıt anlamlı olan başka bir sözcüktür: gitmek. Aynı biçimde "güzel"in zıddı "güzel değil" değil, "çirkin"dir.
İkinci tuzak eş anlamlı çifttir. "Islak – yaş" zıt değildir; ikisi aynı şeyi anlatır. Zıddı "kuru"dur. "Güzel – şık" da zıt değildir.
Bazı sözcüklerin zıddı yoktur. Masanın, kalemin, kedinin tersi olmaz.
Kısa Metinde Zıt Avı
Şu 3 cümleyi çocukla birlikte okuyun:
"Sabah erken kalktım. Dolu bardağı masaya koydum, boş tabağı kaldırdım. Kapıdan içeri girdim, kardeşim dışarı çıktı."
Kaç zıt çift var? Önce kendisi bulmaya çalışsın. Cevap: dolu – boş, içeri – dışarı, girmek – çıkmak. "Erken" sözcüğünün eşi metinde yok; zıddı "geç" olurdu.
Bu tür metinlerde iki zıt sözcük çoğu zaman aynı cümlede, virgülün iki yanında durur. Çocuğa virgüle bakmayı öğretmek aramayı kısaltır.
Evde 3 Oyun
- Tersine Günü: 10 sözcükle oynayın. Çocuk 8'ini hızlı bulursa bir sonraki gün eylemlerle deneyin: açmak, binmek, gülmek.
- Çorap çifti: Kartlara 5 çift zıt sözcük yazın: dolu, boş, ağır, hafif, ön, arka, sıcak, soğuk, cesur, korkak. Karışık kartları eşleştirsin.
- Cümle çevirme: "Kapı açık." Çocuk cümleyi tersine çevirsin: "Kapı kapalı."
Veliye not: Testte sık görülen kalıp "hangisi zıt anlamlı değildir" sorusudur. Çocuğa önce her ikiliyi sesli okumayı öğretin; eş anlamlı ya da olumsuz ekli ikili hemen fark edilir.
Sık sorulanlar
"Cesur" sözcüğünün zıddı nedir?
"Korkak" sözcüğüdür. "Cesur değil" demek zıt anlamlı sözcük bulmak sayılmaz.
"Islak" ile "yaş" zıt anlamlı mıdır?
Değildir. İkisi aynı anlama gelir; "ıslak"ın zıddı "kuru"dur.
Her sözcüğün bir zıddı var mıdır?
Yoktur. "Masa", "kalem", "kedi" gibi varlık adlarının zıddı olmaz.