Gelmemek, Gitmek Demek mi?
Bir çocuğa "gelmek" sözcüğünün zıddı sorulduğunda sık verilen cevap "gelmemek"tir. Bu cevap yanlıştır. "Gelmemek" gelme işinin yapılmadığını söyler; kişi belki evde oturmuştur. "Gitmek" ise tam ters yöne yapılan bir iştir. Aradığımız anlam, işin yapılmamasını değil, tersinin yapılmasını anlatır.
Karşı Kıyıdaki Sözcük
Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklere zıt (karşıt) anlamlı sözcük denir.
(1) derin – sığ · (2) ıslak – kuru · (3) erken – geç · (4) cesur – korkak · (5) dar – geniş · (6) inmek – çıkmak · (7) hatırlamak – unutmak
Çiftlerin ikisi de aynı türdendir: özellik ile özellik (dar – geniş), iş ile iş (inmek – çıkmak).
Daha zor bir örnek: "Sabah erken kalkan Duru, akşam geç yattı." Bu cümlede kaç zıt çift var? İki tane: sabah – akşam, erken – geç. Testlerde de böyle cümleler gelir; çocuk önce bütün özellik ve zaman sözcüklerinin altını çizsin, sonra eşlerini arasın.
Olumsuz Biçim ile Zıt Sözcük Yan Yana
İkisini bir tabloda görünce fark kolay anlaşılır:
(1) açmak → olumsuzu: açmamak · zıddı: kapamak
(2) hatırlamak → olumsuzu: hatırlamamak · zıddı: unutmak
(3) bulmak → olumsuzu: bulmamak · zıddı: kaybetmek
"Uzun değil" de bir olumsuz söyleyiştir. Aranan karşılık tek bir sözcüktür: kısa. Çocukların en çok karıştırdığı yer burası; "-ma, -me" eki ya da "değil" sözcüğü gördüğü yerde zıt anlam aramasın.
Zıddı Olmayan Sözcükler
Her sözcüğün bir zıddı yoktur. "Masa, kalem, kedi" için karşıt sözcük aranmaz. Karşıtlık çoğunlukla özellik (sıcak – soğuk) ve iş (girmek – çıkmak) bildiren sözcüklerde bulunur.
Peki "gece – gündüz" ve "yaz – kış" nedir? Bunlar da zıt sayılır, çünkü birbirinin karşısında dururlar. Testlerde "Hangi sözcüğün zıt anlamlısı yoktur?" sorusu gelirse varlık adlarına bakın.
Hafta Sonu İçin 3 Oyun
- Ters komut: "Kalk!" deyin, çocuk otursun. "Yukarı bak!" deyin, aşağı baksın. 10 komut yeter; şaşıran ebe olur.
- Zıt sütun: Kâğıda 5 sözcük yazın, çocuk karşısına zıddını yazsın. Sonra ikisiyle tek cümle kursun: "Sabah hava soğuktu, öğlen ısındı."
- Cümle çevirme: Bir cümledeki bütün özellikleri tersine çevirin: "Küçük kedi dar kapıdan içeri girdi." → "Büyük kedi geniş kapıdan dışarı çıktı."
Mini soru: "Kasım ayında göl çok sığdı." cümlesindeki "sığ" sözcüğünün zıddı nedir? Cevap: derin.
Veliye not: Zıt sözcüğü tek başına sormak yerine cümle içinde sorun. "Soğuk" sözcüğünün zıddı havada "sıcak", davranışta "sevecen" olabilir; doğru cevabı cümle belirler.
Sık sorulanlar
"Güzel değil" ile "çirkin" aynı şey mi?
Aynı değildir. "Güzel değil" olumsuz bir söyleyiştir; zıt anlamlı sözcük "çirkin"dir.
Zıt anlamlı sözcükler yazıda ne işe yarar?
Karşılaştırma yapmayı kolaylaştırır: "Yazın günler uzun, kışın kısadır."