Ahlaki Davranışlar

1. Bir öğrenci, ödevini yapmadığı hâlde öğretmenine "unuttum" demek yerine "yapmadım, çünkü zamanı iyi kullanamadım" der. Öğretmeni bu davranışı sınıfa örnek gösterir.</p><p>Öğretmenin örnek gösterdiği davranış aşağıdakilerden hangisidir?</p>

• A) Doğru sözlü olmak
• B) Sabırlı olmak
• C) Cömert olmak
• D) Alçakgönüllü olmak

Doğru cevap: A — Öğrenci gerçeği olduğu gibi söylemiştir.

1. Ne soruluyor: öğretmenin sınıfa örnek gösterdiği davranış.
2. Öğrenci "unuttum" diye bir mazeret uydurabilirdi; bunun yerine ödevi yapmadığını açıkça söylüyor.
3. Üstelik sebebin kendi kusuru olduğunu (zamanı iyi kullanamamak) da kabul ediyor; gerçeği olduğu gibi söylemek doğru sözlülüktür.
4. Doğru yanıt A. Denetleme: sabır zorluğa katlanmak, cömertlik paylaşmak, alçakgönüllülük kendini üstün görmemektir; senaryoda bunlar yok.
5. Sık yapılan hata: D şıkkı. Kusurunu kabul etmek alçakgönüllülük gibi görünüyor; ama öğretmenin örnek gösterdiği, yalan söylememesidir.

2. Bir kişinin, zor durumdaki bir canlının hâlinden etkilenip ona yardım etme isteği duymasına ne ad verilir?

• A) Tevazu
• B) Merhamet
• C) Kanaat
• D) Vefa

Doğru cevap: B — Merhamet, zor durumdakine acıyıp yardım etme duygusudur.

1. Ne soruluyor: zor durumdaki bir canlıdan etkilenip ona yardım etme isteğinin adı.
2. Tanımda iki parça var: başkasının hâlinden etkilenmek ve ona yardım etmek istemek.
3. Bu iki parçayı birlikte taşıyan duygu merhamettir.
4. Doğru yanıt Merhamet (B). Denetleme: tevazu alçakgönüllülük, kanaat elindekiyle yetinmek, vefa iyiliği unutmayıp bağlı kalmaktır.
5. Sık yapılan hata: D şıkkı. Vefa da başkasına karşı iyi bir duygu olduğu için karışır; vefa geçmişteki iyiliğe bağlılıktır, zor durumdakine yardım isteği değildir.

3. Yukarıdaki kartlarda anlatılan davranışlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Merhametin yaşla ilgili olduğunu
• B) Merhametin yalnız insanlara gösterildiğini
• C) Merhametin hem insanlara hem hayvanlara yönelebildiğini
• D) Merhametin yalnız maddi yardımla olduğunu

Doğru cevap: C — Kartlarda hem hayvanlara hem insanlara yönelen davranışlar var.

1. Ne soruluyor: kartlardaki davranışların ortak olarak gösterdiği şey.
2. I. kart: yaralı kuşu besleyen çocuk. II. kart: sokak hayvanlarına su bırakan komşu. İkisi de hayvanlara yöneliyor.
3. III. kart: yaşlı kadının çantasını taşıyan genç. Bu davranış bir insana yöneliyor.
4. Doğru yanıt C: merhamet hem insanlara hem hayvanlara yönelebilir. Denetleme: B kartlardaki kuş ve sokak hayvanlarıyla çelişir; A yanlış, kartlarda çocuk, yetişkin ve genç var.
5. Sık yapılan hata: D şıkkı. Su ve yiyecek vermek maddi yardım sayılıyor; ama çanta taşımak maddi değil, emekle yapılan bir yardımdır.

4. Bir öğrenci, otobüste oturduğu yeri elinde bebeğiyle ayakta duran bir kadına verir ve "buyurun" der. İnerken de şoföre teşekkür eder.</p><p>Bu öğrencinin davranışları aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır?</p>

• A) Kanaat
• B) Sabır
• C) Tevekkül
• D) Adap ve nezaket

Doğru cevap: D — Yer vermek ve teşekkür etmek görgü kurallarıdır.

1. Ne soruluyor: öğrencinin iki davranışının ortak adı.
2. Birinci davranış: elinde bebeği olan kadına yer verip "buyurun" demek.
3. İkinci davranış: otobüsten inerken şoföre teşekkür etmek. İkisi de insanlarla ilişkide uyulan görgü kurallarıdır.
4. Doğru yanıt D: adap ve nezaket. Denetleme: kanaat yetinmek, sabır katlanmak, tevekkül elinden geleni yapıp sonucu Allah'a bırakmaktır.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Ayakta kalmaya katlanmak sabır sanılıyor; ama soru öğrencinin başkasına gösterdiği incelikli davranışı adlandırmayı istiyor.

5. Karşılaşan kişilerin birbirine selam vermesinin toplumsal karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Güven ve iyi niyet göstermek
• B) Bir üstünlük belirtmek
• C) Konuşmayı bitirmek
• D) Aradaki mesafeyi artırmak

Doğru cevap: A — Selam, karşıdakine güven ve iyi niyet bildirir.

1. Ne soruluyor: selamlaşmanın toplumsal karşılığı.
2. "Selam" sözcüğü esenlik ve barış anlamına gelir; selam veren karşısındakine esenlik diler.
3. Karşılaşan insanların birbirine esenlik dilemesi, aralarında güven ve iyi niyet olduğunu gösterir.
4. Doğru yanıt A. Denetleme: selam bir üstünlük göstergesi değildir, konuşmayı başlatır, insanları yakınlaştırır; B, C ve D bunların tersini söylüyor.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Selamın kimden kime verileceğine dair görgü kuralları bir sıralama gibi algılanıyor; amaç üstünlük değil, iyi niyettir.

6. Bir öğrenci, yaşadığı mahallenin parkını temiz tutmak için arkadaşlarıyla birlikte çöp toplama günü düzenler. Öğretmeni bu davranışın yalnız çevre temizliği olmadığını, daha geniş bir duyguyla ilgili olduğunu söyler.</p><p>Öğretmenin sözünü ettiği duygu aşağıdakilerden hangisidir?</p>

• A) Kanaat
• B) Vatan sevgisi
• C) Merak
• D) Rekabet

Doğru cevap: B — Yaşanılan yeri sahiplenmek vatan sevgisinin bir görünümüdür.

1. Ne soruluyor: öğretmenin çöp toplama etkinliğiyle ilişkilendirdiği daha geniş duygu.
2. Öğrenci yaşadığı mahallenin parkını sahipleniyor ve arkadaşlarıyla birlikte koruyor.
3. Yaşanılan yeri sahiplenip onun için emek vermek, vatan sevgisinin günlük hayattaki bir görünümüdür.
4. Doğru yanıt Vatan sevgisi (B). Denetleme: kanaat yetinmek, merak öğrenme isteği, rekabet yarışmaktır; etkinlikte bunlar yok.
5. Sık yapılan hata: vatan sevgisini yalnız törenler ve büyük olaylarla sınırlamak; öğretmen tam da bir parkı korumanın bu duygunun parçası olduğunu söylüyor.

7. Yukarıda içeriği ve okunduğu yer verilen dualar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Rabbena duaları
• B) Ettehiyyatü
• C) Kunut duaları
• D) Salli-Barik duaları

Doğru cevap: C — Vitir namazının son rekâtında okunan dualar kunut dualarıdır.

1. Ne soruluyor: içeriği ve okunduğu yer verilen dualar.
2. Görseldeki ipuçları: yardım dilemek, doğru yolda yürümeyi istemek, iyilik dileği; vitir namazının son rekâtında okunmak.
3. Vitir namazının son rekâtında okunan dualar kunut dualarıdır.
4. Doğru yanıt C. Denetleme: Ettehiyyatü, Salli-Barik ve Rabbena duaları her namazın oturuşlarında okunur; vitire özgü değildir.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. Rabbena duaları da yardım ve iyilik dileği içerdiği için karışır; ayırt edici ipucu "vitir namazının son rekâtı"dır.

8. Sürekli doğru söyleyen bir kişiye çevresinin daha çok güvenmesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Daha çok konuşması
• B) Herkesle iyi geçinmesi
• C) Sessiz kalmayı seçmesi
• D) Sözlerinin gerçekle uyuşacağının bilinmesi

Doğru cevap: D — Güven, sözün gerçeğe uygun çıkacağının bilinmesinden doğar.

1. Ne soruluyor: sürekli doğru söyleyen kişiye daha çok güvenilmesinin sebebi.
2. Güvenmek, birinin söylediğinin gerçek çıkacağından emin olmaktır.
3. Hep doğru söyleyen kişinin sözlerinin gerçekle uyuşacağı çevresince bilinir; güven buradan doğar.
4. Doğru yanıt D. Denetleme: çok konuşmak ya da sessiz kalmak (A, C) doğrulukla ilgili değildir.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Herkesle iyi geçinen kişi sevilir; ama sevilmek güvenilmek değildir, güven sözün gerçeğe uymasından doğar.

9. Bir öğrenci, sınıf grubunda paylaşılan bir yazıya katılmadığı hâlde "katılmıyorum ama düşünceni anlıyorum" diye yanıt verir. Arkadaşı da aynı üslupla karşılık verir.</p><p>Bu yazışmada öne çıkan tutum aşağıdakilerden hangisidir?</p>

• A) Farklı düşünceye saygılı bir üslup kullanmak
• B) Tartışmadan kaçınmak
• C) Herkesle aynı fikirde olmak
• D) Yazışmayı hemen bitirmek

Doğru cevap: A — Karşı çıkarken anlayış göstermek saygılı üsluptur.

1. Ne soruluyor: yazışmada öne çıkan tutum.
2. Öğrenci yazıya katılmıyor ve bunu saklamıyor: "katılmıyorum" diyor.
3. Ama "düşünceni anlıyorum" diyerek karşısındakini incitmiyor; arkadaşı da aynı üslupla karşılık veriyor.
4. Doğru yanıt A: farklı düşünceye saygılı bir üslup. Denetleme: C yanlış, öğrenci aynı fikirde değil; D yanlış, yazışma bitirilmiyor, karşılıklı sürüyor.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Kibar yanıt tartışmadan kaçmak gibi görünüyor; oysa öğrenci görüşünü açıkça söylüyor, yalnızca nazik bir dille.

10. Yukarıdaki karşılaştırmada K ve L yerine sırasıyla aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?

• A) Merhamet – Adalet
• B) Adalet – Merhamet
• C) Sabır – Kanaat
• D) Kanaat – Sabır

Doğru cevap: B — Hak edilene göre davranmak adalet, ihtiyaca göre davranmak merhamettir.

1. Ne soruluyor: karşılaştırmada K ve L yerine gelecek kavramlar, sırasıyla.
2. K davranışı: hak edilene göre davranmak, örnek "eşit iş, eşit ücret". Herkese hakkını vermek adalettir.
3. L davranışı: ihtiyaç duyulana göre davranmak, örnek "zorda olana fazladan yardım". Zor durumdakine yardım etmek merhamettir.
4. Doğru yanıt B: Adalet – Merhamet. Denetleme: sıra önemli; K hakla, L ihtiyaçla ilgili.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. İki kavram doğru bulunup sırası ters yazılıyor; "hak edilene göre" adaleti, "ihtiyaca göre" merhameti gösterir.

11. Vatan sevgisinin yalnız törenlerde değil, günlük hayatta da gösterilebileceğini savunan bir kişi aşağıdaki davranışlardan hangisini örnek verirse görüşünü desteklemiş olur?

• A) Törenlerde sıraya girmek
• B) Bayram günlerinde bayrak asmak
• C) Ortak kullanılan alanları korumak ve temiz tutmak
• D) Yalnız resmî günlerde şiir okumak

Doğru cevap: C — Günlük hayatta süren davranış, savunulan görüşü destekler.

1. Ne soruluyor: vatan sevgisinin GÜNLÜK HAYATTA da gösterilebileceği görüşünü destekleyen örnek.
2. Görüşü desteklemek için örnek törenlere ya da özel günlere bağlı olmamalı, her gün yapılabilen bir davranış olmalı.
3. Ortak alanları korumak ve temiz tutmak her gün yapılabilir ve yaşanılan yeri sahiplenmektir.
4. Doğru yanıt C. Denetleme: A törende, B bayramda, D resmî günde yapılıyor; üçü de kişinin karşı çıktığı "yalnız özel günler" örneğidir.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Bayrak asmak vatan sevgisinin en bilinen göstergesi olduğu için seçiliyor; ama soru günlük hayattan örnek istiyor.

12. Bir kişi, doğruyu söylemesi hâlinde kendi zararına olacağını bildiği hâlde gerçeği söyler. Bir başkası ise doğru söylemenin kendisine yarar sağladığı durumlarda doğruyu söyler.</p><p>Bu iki kişinin karşılaştırılmasından aşağıdakilerden hangisi çıkarılabilir?</p>

• A) Doğru söylemek her zaman yarar sağlar.
• B) Doğruluk yalnız zor durumlarda gerekir.
• C) İkisinin de doğruluğu aynı düzeydedir.
• D) Doğruluğun ölçüsü, çıkarına aykırı olduğunda da sürdürülmesidir.

Doğru cevap: D — Çıkara aykırı olduğunda da sürdürülen tutum doğruluğun ölçüsüdür.

1. Ne soruluyor: iki kişinin karşılaştırmasından çıkarılacak yargı.
2. Birinci kişi doğru söylemek kendi zararına olsa da gerçeği söylüyor.
3. İkinci kişi yalnız işine geldiğinde doğruyu söylüyor; yani doğruluğu çıkarına bağlı.
4. Doğru yanıt D: doğruluğun ölçüsü, çıkara aykırı olduğunda da sürdürülmesidir. Denetleme: A birinci kişinin zarar görmesiyle çelişir; C iki kişiyi eşit sayıyor, oysa aralarında fark var.
5. Sık yapılan hata: C şıkkı. İkisi de sonuçta doğru söylediği için eşit sanılıyor; fark, doğru söylemenin bedeli olduğunda ortaya çıkıyor.

13. Kunut dualarının okunduğu namaz aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Vitir namazı
• B) Bayram namazı
• C) Sabah namazı
• D) Cuma namazı

Doğru cevap: A — Kunut duaları vitir namazının son rekâtında okunur.

1. Ne soruluyor: kunut dualarının okunduğu namaz.
2. Kunut duaları yatsı namazından sonra kılınan vitir namazında okunur.
3. Vitir namazının üçüncü, yani son rekâtında kıraatten sonra tekbir alınır ve kunut duaları okunur.
4. Doğru yanıt Vitir namazı (A). Denetleme: bayram namazında fazladan tekbirler, cuma namazında hutbe vardır; kunut okunmaz.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Bayram namazında da fazladan tekbir alındığı için karışır; tekbirden sonra kunut okunan namaz vitirdir.

14. Bu parçaya göre görgü kurallarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Zamanla ortadan kalkmaktadır.
• B) Biçimleri değişse de amaçları ortaktır.
• C) Her toplumda birebir aynıdır.
• D) Yalnız resmî ortamlarda geçerlidir.

Doğru cevap: B — Parça, kuralların değiştiğini ama amacın aynı olduğunu söyler.

1. Ne soruluyor: parçaya göre görgü kurallarıyla ilgili söylenebilecek yargı.
2. Parçanın ilk yarısı: görgü kuralları toplumdan topluma değişebilir.
3. Parçanın ikinci yarısı: hepsinin ortak amacı insanların birbirini incitmeden bir arada yaşamasıdır.
4. Doğru yanıt B: biçimleri değişse de amaçları ortaktır. Denetleme: C "birebir aynı" diyerek ilk yarıyla çelişir; A ve D'ye parçada dayanak yok.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. "Değişebilir" sözü kuralların ortadan kalktığı biçiminde okunuyor; değişen kuralların biçimi, amacı ise sürüyor.

15. Bir öğrenci; sınavda kopya çekmemeyi, arkadaşının eşyasını izinsiz almamayı ve verdiği sözü tutmayı kendine ilke edinmiştir. Bu ilkelere, kimse görmese bile uyduğunu söyler.</p><p>Bu öğrencinin tutumu aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?</p>

• A) Ödül beklentisiyle davranılması
• B) Davranışın alışkanlıktan ibaret olması
• C) Ahlaki davranışın dış denetime bağlı olmaması
• D) Kuralların yalnız okulda geçerli olması

Doğru cevap: C — Kimse görmese bile uyulan ilke, iç denetime dayanır.

1. Ne soruluyor: öğrencinin tutumunun açıklaması.
2. Öğrencinin ilkeleri: kopya çekmemek, izinsiz eşya almamak, sözünü tutmak.
3. Anahtar ifade: bu ilkelere kimse görmese bile uyuyor. Yani davranışı başkalarının denetimine değil, kendi iç denetimine dayanıyor.
4. Doğru yanıt C. Denetleme: A ödül, D okul kuralları dış etkenlerdir; "kimse görmese bile" ifadesiyle çelişir.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Hep aynı biçimde davranmak alışkanlık sanılıyor; öğrenci bunları bilerek "ilke edindiğini" söylüyor.