Birey ve Toplum

1. Kartlarda Mert'in gün içinde bulunduğu ortamlar ve oralarda üstlendiği görevler yazılıdır. Mert tek bir kişi olmasına rağmen kartlarda farklı adlarla anılmaktadır. Kartlar bir arada değerlendirildiğinde Mert ile ilgili anlatılmak istenen nedir?

• A) Bir birey aynı anda yalnızca tek bir görev üstlenebilir.
• B) Bir birey bulunduğu gruba göre farklı sosyal roller üstlenir.
• C) Sosyal roller kişinin isteğine göre ortadan kalkar.
• D) Okuldaki rol diğer rollerden daha az önemlidir.

Doğru cevap: B — Birey içinde bulunduğu her grupta ayrı bir sosyal rol üstlenir; roller kişiye göre değil, gruba göre değişir.

1. Kartlarda okul, ev, kulüp ve kütüphane olmak üzere dört farklı ortam vardır.
2. Mert her ortamda ayrı bir adla anılıyor: öğrenci, abla-kardeş, kaleci, üye.
3. Bu adların her biri o gruptaki sosyal rolü gösterir.
4. Demek ki birey bulunduğu gruba göre farklı roller üstlenir.

2. Karttaki konuşmayı okuyan öğretmen, öğrencilerden birinin duygusunu anlatan bir dil kullandığını söylemiştir. Buna göre ben dili kullanan öğrenci ve bu dilin iletişime katkısı hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Kerem – karşısındakini uyararak davranışını hemen değiştirir.
• B) Kerem – suçlama içerdiği için tartışmayı kısa keser.
• C) Selin – kendi duygusunu anlattığı için karşı tarafı savunmaya itmez.
• D) Selin – karşı tarafı suçlayarak sorunu açıkça ortaya koyar.

Doğru cevap: C — Ben dili kişiyi değil davranışın kendisinde bıraktığı duyguyu anlatır; bu yüzden karşı taraf savunmaya geçmez.

1. Kerem'in cümlesi "sen" ile başlıyor ve suçlama içeriyor.
2. Selin ise durumun kendisinde bıraktığı duyguyu anlatıyor.
3. Duyguyu anlatan bu anlatım biçimine ben dili denir.
4. Ben dili karşı tarafı suçlamadığı için savunmaya itmez, iletişimi sürdürür.

3. Teneffüste ayağı kırık olduğu için oyuna katılamayan Ela'yı gören Poyraz, "Ben onun yerinde olsam dışarıda tek başıma oturmak beni çok üzerdi." diye düşündü ve sınıfta oynanabilecek bir oyun önerdi. Poyraz'ın bu düşünce biçimi sosyal bilgiler dersinde hangi kavramla adlandırılır?

• A) Empati
• B) Ön yargı
• C) Rol çatışması
• D) Kalıp yargı

Doğru cevap: A — Kendini karşısındakinin yerine koyup onun duygularını anlamaya empati denir.

1. Poyraz, "onun yerinde olsam" diyerek kendini Ela'nın yerine koymuştur.
2. Ardından Ela'nın ne hissedeceğini tahmin etmiştir.
3. Kişinin kendini başkasının yerine koyup duygusunu anlaması empatidir.
4. Ön yargı ise tanımadan olumsuz karar vermektir; burada böyle bir durum yoktur.

4. Bir belgesel ekibi, Anadolu'da bir höyükte toprak altından çıkarılan çanak çömlek parçalarının hangi döneme ait olduğunu araştırmak istiyor. Tabloya göre ekibin öncelikle hangi sosyal bilim dalının çalışma yönteminden yararlanması gerekir?

• A) Coğrafya
• B) Arkeoloji
• C) Sosyoloji
• D) Ekonomi

Doğru cevap: B — Toprak altındaki kalıntıları kazı yoluyla inceleyen bilim dalı arkeolojidir.

1. Ekip toprak altından çıkarılan eşyalarla ilgileniyor.
2. Tabloda "kazıyla bulunan kalıntılar" arkeoloji ile eşleştirilmiştir.
3. Coğrafya yer ile insan ilişkisini, sosyoloji toplumsal grupları inceler.
4. Bu nedenle öncelikle arkeolojinin yönteminden yararlanılır.

5. Metinde Bora ile Nil'in yeni gelen arkadaşlarına yaklaşımı anlatılmıştır. Bora'nın tutumu ile Nil'in tutumu arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bora tanımadan karar vermiş, Nil tanıdıktan sonra değerlendirmiştir.
• B) Bora bilgiye dayanmış, Nil duygusuyla hareket etmiştir.
• C) İkisi de aynı bilgiyi farklı kaynaklardan öğrenmiştir.
• D) Bora empati kurmuş, Nil ön yargılı davranmıştır.

Doğru cevap: A — Ön yargı, kişiyi tanımadan hakkında olumsuz karar vermektir; Bora bunu yapmış, Nil ise tanıyıp değerlendirmiştir.

1. Bora, Emir ile hiç konuşmadan olumsuz bir yargıya varmıştır.
2. Tanımadan verilen bu olumsuz karara ön yargı denir.
3. Nil ise birlikte ders çalışıp Emir'i tanıdıktan sonra fikir belirtmiştir.
4. Aradaki temel fark, kararın tanımadan mı tanıdıktan sonra mı verildiğidir.

6. Yazıtta Atatürk'ün tarih yazımıyla ilgili bir sözü verilmiştir. Bu sözden hareketle Atatürk'ün sosyal bilimlerle ilgili olarak asıl vurguladığı düşünce hangisidir?

• A) Tarih yalnızca savaşları anlatmalıdır.
• B) Tarih yazımı yalnızca devlet görevlilerinin işidir.
• C) Geçmişi araştırmak yerine yalnızca geleceğe bakılmalıdır.
• D) Geçmişi anlatan çalışmalar gerçeğe dayanmalı, çarpıtılmamalıdır.

Doğru cevap: D — Atatürk, tarihi yazanın gerçeğe sadık kalması gerektiğini, aksi hâlde bilginin insanlığı yanıltacağını vurgulamıştır.

1. Sözde "yazan yapana sadık kalmazsa" ifadesi geçmektedir.
2. Sadık kalmamak, olayı olduğundan farklı anlatmak demektir.
3. Atatürk bunun "insanlığı şaşırtacağını", yani yanıltacağını söylüyor.
4. Öyleyse vurgulanan düşünce, sosyal bilim çalışmalarının gerçeğe dayanması gerektiğidir.

7. Ekran kartındaki durumda Deniz, paylaşım düğmesine basmadan önce duraksamıştır. Özel hayatın gizliliği ilkesi göz önünde bulundurulduğunda Deniz'in yapması gereken davranış hangisidir?

• A) Fotoğrafı yalnızca birkaç yakın arkadaşına göndermelidir.
• B) Fotoğrafı yüzü görünmeyecek şekilde kırpıp paylaşmalıdır.
• C) Ada'nın iznini almadığı için fotoğrafı paylaşmamalıdır.
• D) Ada iyileştikten sonra fotoğrafı paylaşmalıdır.

Doğru cevap: C — Bir kişinin görüntüsü, izni olmadan hiçbir gerekçeyle paylaşılamaz; bu özel hayatın gizliliğinin ihlalidir.

1. Fotoğraf Ada'nın özel hayatına aittir.
2. Ada paylaşılmasını istemediğini açıkça belirtmiştir.
3. Az kişiyle paylaşmak ya da sonradan paylaşmak da izinsizdir.
4. Bu nedenle Deniz fotoğrafı hiç paylaşmamalıdır.

8. Tabloda Efe'nin bir günü saat saat verilmiştir. Efe, saat 16.00'daki maçın uzaması yüzünden kardeşini kursundan almaya gidemeyeceğini fark etmiştir. Efe'nin yaşadığı bu sıkışıklık aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

• A) Sosyal rollerin ortadan kalkması
• B) İki rolün sorumluluklarının aynı anda çakışması
• C) Rollerin kişiden kişiye değişmesi
• D) Rol sayısının zamanla azalması

Doğru cevap: B — İki farklı rolün sorumluluğu aynı zaman diliminde karşı karşıya geldiğinde rol çatışması yaşanır.

1. Tabloda Efe'nin takım kaptanı ve abi rolleri vardır.
2. Maçın uzaması, kaptanlık sorumluluğunun süresini büyütmüştür.
3. Aynı saatte kardeşini alma sorumluluğu da devam etmektedir.
4. İki rolün sorumluluğu aynı anda çakıştığı için rol çatışması ortaya çıkmıştır.

9. Şemada iletişimin öğeleri sırayla gösterilmiştir. Sınıf başkanı duyuruyu yaptıktan sonra arkadaşlarına "Anlaşıldı mı, sorusu olan var mı?" diye sormuştur. Sınıf başkanının bu sorusu şemadaki hangi öğeyi işletmeye yöneliktir?

• A) Kaynak
• B) İleti
• C) Kanal
• D) Dönüt

Doğru cevap: D — Alıcının mesajı anlayıp anlamadığını gösteren geri bildirime dönüt denir.

1. Sınıf başkanı mesajı ileten kişidir, yani kaynaktır.
2. Duyurunun içeriği iletidir.
3. "Anlaşıldı mı?" sorusu alıcıdan geri bildirim istemektedir.
4. Bu geri bildirim şemadaki dönüt öğesidir.

10. Grafikte Zeynep'in bir gününü nasıl geçirdiği saat olarak verilmiştir. Zeynep karne notlarının düştüğünü ve ailesiyle arasının açıldığını söylemektedir. Grafiğe bakan bir rehber öğretmenin Zeynep'e vereceği en tutarlı öneri hangisidir?

• A) Sosyal medyaya ayırdığı süreyi azaltıp ders ve aileye zaman ayırmalıdır.
• B) Spora ayırdığı süreyi tamamen kaldırmalıdır.
• C) Aile ile sohbeti bırakıp tüm zamanını derse vermelidir.
• D) Günlük toplam süresini iki katına çıkarmalıdır.

Doğru cevap: A — Grafikte en büyük pay sosyal medyadadır; sorunun kaynağı olan bu süre azaltılıp ders ve aileye aktarılmalıdır.

1. Grafikte sosyal medya 4 saatle en yüksek sütundur.
2. Ders çalışma 2, spor ve aile ile sohbet 1'er saattir.
3. Zeynep'in şikâyeti hem ders hem aile ilişkileriyle ilgilidir.
4. En büyük payı azaltıp bu iki alana aktarmak tutarlı bir öneridir.

11. Tabloda 100 öğrenciyle yapılan bir anketin sonuçları yer almaktadır. Anketi hazırlayan öğrenci kulübü, sonuçlara dayanarak okulda bir çalışma başlatmak istemektedir. Tablodaki verilerle en çok desteklenen çalışma hangisidir?

• A) Öğrencilere haberin kaynağını doğrulamayı öğreten bir atölye açmak
• B) Okulda internet kullanımını tamamen yasaklamak
• C) Öğrencilere daha çok sosyal medya hesabı açtırmak
• D) Anketi tekrar aynı sorularla uygulamak

Doğru cevap: A — Öğrencilerin çoğu kaynağı kontrol etmiyor, çoğu da gördüğü haberi paylaşıyor; bu ikisi doğrulama eğitimini gerekli kılar.

1. Kaynağı kontrol edenlerin oranı yalnızca %38'dir.
2. Gördüğü her haberi paylaşanların oranı ise %55'tir.
3. Yani bilgi doğrulanmadan yayılmaktadır.
4. Bu verilerle en tutarlı çalışma, kaynak doğrulamayı öğreten bir atölyedir.

12. Grafikte bir iletişim araştırmasının sonuçları verilmiştir. Bir öğrenci arkadaşına "Sana kırılmadım." derken kollarını kavuşturup yüzünü çevirmektedir. Grafikteki verilerle bu durum birlikte düşünüldüğünde hangi sonuca ulaşılır?

• A) Sözcükler beden dilinden daha belirleyicidir.
• B) Beden dili ile söz uyuşmadığında karşı taraf çoğunlukla beden dilini okur.
• C) Ses tonunun iletişimde hiçbir etkisi yoktur.
• D) İletişimde yalnızca söylenen sözcükler dikkate alınır.

Doğru cevap: B — Grafikte beden dilinin payı %55'tir; söz ile beden dili çeliştiğinde karşı taraf ağırlıklı olarak beden dilini algılar.

1. Grafikte sözcüklerin payı yalnızca %7'dir.
2. Beden dilinin payı ise %55 ile en yüksektir.
3. Öğrencinin sözü olumlu, beden dili olumsuzdur.
4. Payı büyük olan beden dili öne çıkacağı için mesaj "kırgınım" biçiminde algılanır.

13. Bir gazete, ünlü bir sporcunun evinin içinden gizlice çekilmiş fotoğraflarını "Halkın haber alma hakkı" başlığıyla yayımlamıştır. Sporcu ise bu görüntülerin izinsiz çekildiğini söyleyerek mahkemeye başvurmuştur. Bu olay hangi iki kavramın karşı karşıya gelmesinden doğmuştur?

• A) Seçme hakkı ile eğitim hakkı
• B) Dilekçe hakkı ile mülkiyet hakkı
• C) Çalışma hakkı ile dinlenme hakkı
• D) Basın özgürlüğü ile özel hayatın gizliliği

Doğru cevap: D — Basının haber verme özgürlüğü, kişinin özel hayatının gizliliği hakkının sınırına geldiğinde durur.

1. Gazete haber yapma gerekçesiyle yayın yapmıştır; bu basın özgürlüğüdür.
2. Fotoğraflar evin içinden ve izinsiz çekilmiştir.
3. Kişinin evi özel hayat alanıdır ve gizliliği anayasa ile korunur.
4. Olay bu iki hakkın karşı karşıya gelmesinden doğmuştur.

14. Defter notunda bir olayı incelerken izlenecek adımlar sıralanmıştır. Bir öğrenci Kurtuluş Savaşı'nı bu adımlara göre araştırırken hangi soruyu sorarsa 3. adımı uygulamış olur?

• A) Savaş hangi yıllar arasında yaşandı?
• B) Cepheler haritanın neresinde yer alıyordu?
• C) Halk neden kendi imkânlarıyla cepheye destek verdi?
• D) Savaştan geriye hangi anıtlar kaldı?

Doğru cevap: C — 3. adım, olayı yaşayanların neden öyle davrandığını sormaktır; bu bir sebep sorusudur.

1. 1. adım zamanı, 2. adım yeri sorar.
2. 3. adım "neden öyle davrandığını sor" biçimindedir.
3. 4. adım ise bugüne kalan sonuçları ister.
4. "Halk neden destek verdi?" sorusu davranışın sebebini aradığı için 3. adımdır.

15. Okul kütüphanesine yeni kitaplar alınması için imza toplayan Nehir, topladığı imzaları müdüre iletmiş; müdür de kitapların alınması için gerekli yazışmayı başlatmıştır. Nehir'in bu davranışı hak ve sorumluluk açısından nasıl değerlendirilir?

• A) Yalnızca bireysel bir istektir, sorumlulukla ilgisi yoktur.
• B) Okul yönetiminin işine karışmak anlamına gelir.
• C) Ortak yaşam alanını iyileştirmek için sorumluluk almaktır.
• D) Sadece kendi çıkarını korumaya yönelik bir davranıştır.

Doğru cevap: C — Nehir, herkesin yararlanacağı bir alan için harekete geçerek toplumsal sorumluluk almıştır.

1. Kütüphane tüm öğrencilerin kullandığı ortak bir alandır.
2. Nehir yalnızca şikâyet etmemiş, imza toplayarak yol izlemiştir.
3. Talebini yetkili kişiye usulüne uygun iletmiştir.
4. Ortak yarar için harekete geçmek sorumluluk almaktır.