Sütçü Kadınlar Neden Hastalanmıyordu?
18. yüzyıl İngiltere'sinde çiçek hastalığı hastalananların önemli bir kısmını öldürüyor, kurtulanların yüzünde iz bırakıyordu. Köylüler bir şey fark etmişti: ineklerden hafif bir hastalık olan inek çiçeği kapan sütçü kadınlar, çiçek salgınlarında hastalanmıyordu.
Hekim Edward Jenner 1796'da bu gözlemi sınadı. Bir sütçü kadının elindeki inek çiçeği yarasından aldığı sıvıyı 8 yaşındaki James Phipps'in koluna çizikle sürdü. Çocuk hafif bir ateş geçirip iyileşti. Yaklaşık bir buçuk ay sonra Jenner çocuğa gerçek çiçek hastalığı etkenini uyguladı; çocuk hastalanmadı. "Aşı" için kullanılan İngilizce "vaccine" sözcüğü Latince inek anlamındaki "vacca"dan gelir. Aşılama sayesinde çiçek hastalığı 1980'de Dünya Sağlık Örgütü tarafından yeryüzünden silinmiş ilan edildi.
(Bugün böyle bir deneyin bir çocuk üzerinde yapılması etik kurallarla yasaktır; olay, bilimin nasıl ilerlediğini göstermek için anlatılıyor.)
Üç Savunma Hattı
| Hat | Örnekler | Özellik |
|---|---|---|
| 1. hat | Deri, mukus, gözyaşı, mide asidi (pH ≈ 2) | Etkeni içeri almaz; doğuştan, özgül değil |
| 2. hat | İltihap tepkisi, yutucu hücreler, ateş | Doğuştan, hızlı, her etkene aynı yanıt |
| 3. hat | Lenfositler, antikorlar, bellek hücreleri | Kazanılmış; yavaş kurulur, etkene özgü, bellek oluşturur |
Bir yaranın çevresi neden kızarır, şişer ve ısınır? Hasarlı doku kimyasal sinyaller salar; damarlar genişler (kızarıklık, sıcaklık), damar çeperinden sıvı ve savunma hücreleri dokuya geçer (şişlik). İltihap hastalığın kendisi değil, savunmanın sahaya inmesidir. Ateş de benzer: yükselen sıcaklık birçok bakterinin çoğalmasını zorlaştırır, savunma hücrelerini hızlandırır.
Eller birinci hattın en zayıf noktasıdır; göze, buruna, ağza mikrop taşır. Ellerin sabunla en az 20 saniye yıkanması bu kapıyı kapatır.
Anahtar ve Kilit: Antijen, Antikor
Antijen, bağışıklık yanıtını başlatan yabancı yapıdır: virüsün yüzey proteini, bakterinin çeperi, bir polen proteini. Antikor ise lenfositlerin bu antijene özgü olarak ürettiği ve ona bağlanarak etkisiz hâle getiren proteindir. Her antikor tek bir antijene uyar; kızamık antikoru suçiçeğine karşı işe yaramaz.
Üçüncü hattın iki ana hücresi vardır:
| Hücre | Olgunlaştığı yer | Görevi |
|---|---|---|
| B lenfosit | Kemik iliği | Antikor üreten hücrelere ve bellek hücrelerine dönüşür |
| Yardımcı T lenfosit | Timus | Yanıtı başlatır, B ve diğer T hücrelerini uyarır |
| Öldürücü T lenfosit | Timus | Virüs bulaşmış ya da kanserleşmiş hücreleri yok eder |
HIV'in bu kadar tehlikeli olmasının sebebi, tam olarak yardımcı T lenfositleri hedeflemesidir. Orkestrayı yöneten hücreler azalınca sistemin tamamı zayıflar; kişi normalde kolayca atlatacağı enfeksiyonlara yenik düşer.
İkinci Karşılaşma Grafiği
Aynı antijenle ilk karşılaşmada antikor düzeyi yavaş yükselir; tepe noktasına yaklaşık 1-2 haftada ulaşır ve düşüktür. Bu arada etken çoğalır, kişi hastalanır. Ama bu süreçte bellek hücreleri de oluşur. İkinci karşılaşmada antikor üretimi birkaç gün içinde başlar ve ilkinden çok daha yüksek bir düzeye çıkar. Etken çoğalamadan temizlenir; kişi çoğu zaman hastalandığını fark etmez.
Mini soru: Grafikte üçüncü karşılaşmanın tepesi ikinciden de yüksekse bu neyi gösterir? Bellek her karşılaşmada güçlenir. Bazı aşıların birkaç doz ("rapel") yapılmasının mantığı budur.
Aşı mı, Serum mu?
| Aşı | Serum | |
|---|---|---|
| İçerik | Zayıflatılmış ya da etkisiz etken veya onun parçası (antijen) | Hazır antikor |
| Antikoru üreten | Kişinin kendi bağışıklık sistemi | Başka bir canlı (ya da laboratuvar) |
| Etki başlangıcı | Haftalar | Hemen |
| Bellek | Oluşur; koruma uzun sürer | Oluşmaz; koruma geçicidir |
| Amaç | Korunma | Tedavi, acil durum (yılan sokması, tetanoz riski) |
Aşıdaki etken zayıflatıldığı ya da öldürüldüğü için hastalık yapmaz ama antijen yapısı korunur; sistemin tanıyıp bellek kurması için gereken de budur. Aşıdan sonra hafif ateş ve halsizlik, sistemin çalışmaya başladığının beklenen işaretidir. Toplumun büyük kısmı bağışık olduğunda etken yeni konak bulamaz ve aşı olamayan bebekler ile bağışıklığı baskılanmış kişiler de korunur. Kızamık gibi çok bulaşıcı bir hastalıkta bu koruma için aşılanma oranının yaklaşık %95 olması gerekir.
Antibiyotiğin Sınırı
Alexander Fleming 1928'de penisilini keşfetti. Antibiyotikler bakteri hücre çeperi gibi yalnız bakterilerde bulunan yapıları hedefler. Virüslerde bu yapılar yoktur; grip ve soğuk algınlığında antibiyotik işe yaramaz.
Tedavi erken bırakılınca ne olur? İlk günlerde en duyarlı bakteriler ölür, kişi iyileşmiş hisseder. Geriye en dayanıklı bakteriler kalır ve çoğalır. Tekrarlanan her gereksiz kullanım dirençli soyların payını artırır. Seçen etken ilaç, seçilen dirençli bakteridir; doğal seçilimin gözümüzün önündeki örneği.
Yanlış Hedef: Alerji ve Otoimmünite
Alerji, sistemin zararsız bir maddeye (polen, ev tozu akarı, fıstık proteini) aşırı yanıt vermesidir. İlk karşılaşma genellikle belirti vermez; bu duyarlılaşma aşamasıdır. Sonraki karşılaşmalarda bazı bağışıklık hücreleri histamin salar: damarlar genişler, geçirgenlik artar, burun akar, göz kaşınır. Tepki bütün vücuda yayılırsa (anafilaksi) kan basıncı düşer, solunum yolları daralır; bu yüzden ağır alerjisi olanlar yanlarında adrenalin iğnesi taşır.
Otoimmün hastalıklarda sistem kendi dokusunu yabancı sanır. Tip 1 diyabette pankreasın insülin üreten beta hücreleri kendi bağışıklık sistemi tarafından yıkılır.
Sık yapılan hata: "Alerji, bağışıklığın zayıf olmasıdır." Sorun zayıflık değil aşırılıktır. İkinci yanılgı: "Aşı ve serum aynı şeydir." Aşı antijen, serum antikor verir.
Sınav notu (AYT): Grafikte ikinci tepenin daha erken ve daha yüksek olmasının sebebi bellek hücreleridir. "Hemen etki, geçici koruma" ifadesi serumu, "kalıcı koruma" aşıyı gösterir.
Sık sorulanlar
Jenner'in deneyi neden işe yaradı?
İnek çiçeği virüsü çiçek hastalığı virüsüne çok benzer antijenler taşır. İnek çiçeğine karşı oluşan bellek hücreleri çiçek etkenini de tanıdı.
İkinci karşılaşmada neden hastalanmayız?
İlk karşılaşmada bellek hücreleri oluşur. İkincisinde antikor üretimi birkaç gün içinde ve çok daha yüksek düzeyde başlar; etken çoğalamadan temizlenir.
Grip için antibiyotik neden verilmez?
Grip virüsle bulaşır. Antibiyotikler yalnız bakterilere özgü yapıları hedefler; virüse etkisizdir ve gereksiz kullanım direnci hızlandırır.