9. Sınıf Allah-İnsan İlişkisi — Konu Anlatımı

Şah Damarından Yakın

Kur’an’da ilginç bir mesafe ölçüsü geçer: "Biz ona şah damarından daha yakınız." (Kâf suresi, ayet 16). Başka bir ayette ise şöyle denir: "Kullarım sana beni sorduklarında, bilsinler ki ben çok yakınım. Bana dua ettiğinde dua edenin dileğine karşılık veririm." (Bakara suresi, ayet 186).

İki ayet birlikte okununca bu ilişkinin temel özelliği çıkar: aracısızdır. İnsan Allah’a yönelmek için birinin iznine ya da aracılığına muhtaç değildir. Bu ilişkiyi iki yönlü bir ok gibi düşünelim:

• Allah’tan insana: yaratma, akıl ve irade verme, vahiy gönderme, isim ve sıfatlarıyla kendini tanıtma.
• İnsandan Allah’a: tefekkür, dua, tövbe, şükür ve ihlasla kulluk.

Konunun sınav sorularının neredeyse hepsi bu iki sütundan birinden çıkar. Sütunların merkezinde ise tek bir kavram durur: tevhit, yani Allah’ın varlığında, isim ve sıfatlarında, yaratma ve yönetmede ortağı bulunmadığını kabul etmek. "De ki: O Allah birdir. Allah sameddir (hiçbir şeye muhtaç değildir, her şey O’na muhtaçtır). Doğurmamış ve doğmamıştır. Hiçbir şey O’na denk değildir." (İhlâs suresi, ayet 1-4). Karşıtı şirktir: Allah’a ortak koşmak. İlişki aracısız olduğu için araya konulan her "ortak", ilişkinin kendisini bozar.

Birinci Yön: Allah Kendini Nasıl Tanıtır?

Vahiy, Allah’ın peygamberlerine bildirimidir. Süreç dört basamaklıdır: Allah bildirir, melek (Cebrail) ulaştırır, peygamber tebliğ eder, insan öğrenir. Akıl anlar, karşılaştırır ve sonuç çıkarır; vahiy ise aklın tek başına ulaşamayacağı konularda bilgi verir. İkisi birbirinin yerine geçmez, birbirini tamamlar.

Allah kendini isimleriyle de tanıtır: er-Rahmân (karşılıksız merhamet eden), el-Alîm (her şeyi bilen), el-Adl (mutlak adaletli olan). Sıfatlar ise iki gruba ayrılır:

• Zatî sıfatlar (6): vücûd, kıdem, beka, vahdaniyet, muhâlefetün li’l-havâdis, kıyâm bi-nefsihî. Yalnız Allah’a aittir, başka hiçbir varlıkta bulunmaz.
• Subutî sıfatlar (8): hayat, ilim, semi, basar, irade, kudret, kelâm, tekvin. Sınırlı ölçüde yaratılmışlarda da görülür. Tekvini Mâtürîdîler ayrı bir sıfat sayar; Eş‘arîler kudretin içinde değerlendirir.

Mini soru: İlim hangi gruptadır? Subutî; çünkü bilmek, sınırlı ölçüde insanda da vardır. "Bilmek yalnız Allah’a özgüdür, o hâlde zatî" diye düşünen öğrenci, sınırsız bilgi ile sınırlı bilgiyi ayırmayı unutmuştur.

İkinci Yön: İnsanın Beş Yolu

1. Tefekkür: varlık üzerine düşünmek. "Deveye bakmazlar mı, nasıl yaratılmış? Göğe, nasıl yükseltilmiş?" (Gâşiye suresi, ayet 17-18). Gece gökyüzündeki düzeni izleyip üzerine düşünen kişi tefekkür eder.
2. Dua: kulun isteğini, şükrünü ve içinden geçenleri aracısız biçimde Allah’a yöneltmesi. Dua, çabanın yerine geçmez; onu tamamlar. Sınava hiç çalışmadan yalnız dua eden öğrenci bu dengeyi kaçırır.
3. Tövbe: yanlışı fark etmek, pişman olmak, bir daha yapmamaya karar vermek ve varsa hakkı ödemek. Dört basamak birlikte gerekir.
4. Şükür: üç biçimi vardır. Nimetin farkında olmak kalple, "Elhamdülillah" demek dille, nimeti yerinde kullanmak davranışla şükürdür.
5. İhlas: yapılanı yalnız Allah rızası için yapmak. Karşıtı riyadır (gösteriş). Yardımını kimseye duyurmayan kişi ile herkese duyuran kişi aynı işi yapar; dinî değerini belirleyen niyettir.

Bir Öğrencinin Gününde Beş Yol

Soyut kalmasın diye bir güne yayalım. Efe sabah uyanınca sağlığının yerinde olduğunu fark edip içinden teşekkür ediyor: kalple şükür. Matematik sınavından önceki akşam üç saat çalışıyor, sonra "Rabbim, emeğimi boşa çıkarma." diye dua ediyor: çaba ile dua yan yana. Öğle arasında arkadaşını herkesin önünde kırdığını fark ediyor; pişman oluyor, gidip özür diliyor ve bir daha yapmamaya karar veriyor: tövbenin basamakları. Akşam balkonda yıldızlara bakıp evrendeki ölçü üzerine düşünüyor: tefekkür. Kimseye söylemeden bir yardım kampanyasına bağış yapıyor: ihlas. Beş kavramın hiçbiri camiye ya da belirli bir saate bağlı değildir; ilişki günün içine yayılır.

Sık Yapılan Hata: Tövbe Kul Hakkını Siler mi?

Bir öğrenci arkadaşından 200 TL borç almış, geri vermemiş. Sonra pişman olup tövbe ediyor ama parayı hâlâ ödemiyor. Çoğu öğrenci "Tövbe etti, mesele kapandı." sanıyor. Oysa tövbenin Allah ile kul arasındaki boyutu ile insanlar arasındaki boyutu ayrıdır. Kul hakkı, hak sahibine ödenmedikçe ya da helallik alınmadıkça telafi edilmiş sayılmaz. Dördüncü basamak ("varsa hakkı ödemek") tam da bunun için vardır.

Benzer bir yanılgı tevekkülde görülür: gerekeni yapmak, tedbiri almak ve sonucu Allah’a bırakmak tevekküldür. Hiçbir şey yapmadan beklemek ise tevekkül değil, sorumluluktan kaçmaktır.

Neden Sorumluyuz? Akıl, İrade, Emanet

İnsanın iki özelliği onu sorumlu kılar: doğruyu yanlıştan ayırt eden akıl ve seçenekler arasından birini seçen irade. Bu yüzden akıl sağlığı yerinde olmayan ya da ergenlik çağına ulaşmamış kişi dinen yükümlü sayılmaz. Kur’an insanın üstlendiği sorumluluğu emanet kavramıyla anlatır: göklerin, yerin ve dağların yüklenmekten çekindiği emaneti insan yüklenmiştir (Ahzâb suresi, ayet 72).

Beden, akıl, zaman ve doğa insana verilmiş emanetlerdir; hepsini korumak ve amacına uygun kullanmak beklenir. "Özgürüm, istediğimi yaparım." diyerek arkadaşının eşyasına zarar veren öğrencinin hatası da buradan anlaşılır: özgürlük, başkasının hakkının başladığı yerde sınırlanır.

Sınav ipucu: Bu konudaki sorular çoğunlukla tanım kutusu (dua, tövbe, tefekkür), eksik tablo (sıfat türü, şükür biçimi) ya da "kartlar birlikte" kalıbındadır. En kapsayıcı cevap üç fikri birleştirir: insan akıl ve iradeyle donatılmıştır, bu yüzden sorumludur, ilişkiyi dua ve tövbe gibi yollarla sürdürür.

Sık sorulanlar