Apartmanın 3. Katında Bir Hafta
Yan dairedeki yaşlı komşu hastalandı. Apartman sakinleri bir çizelge yaptı: 2. kattaki aile alışverişi, 4. kattaki öğrenci eczaneyi, zemin kattaki emekli öğretmen hastane randevularını üstlendi. Bir hafta boyunca akşam yemeği sırayla götürüldü.
Apartman sakinlerinin yaptıklarının dinî ve ahlaki karşılığı komşuluk hakkını gözetmektir. Nisâ suresinin 36. ayetinde ana babaya, yakınlara, yetimlere ve yoksullara iyilik emredilirken "yakın komşuya, uzak komşuya" da iyilik edilmesi istenir. Hadiste de Cebrail'in komşu hakkında o kadar çok tavsiyede bulunduğu, Hz. Peygamberin "komşuyu komşuya mirasçı kılacak" sandığı aktarılır (Buhârî, Edeb).
Din yalnızca kişisel bir konu değildir; insanın ilişkilerini, ailesini ve çevresini de ilgilendirir. Ünitenin ana fikri budur.
İbadetler İnsanları Nasıl Buluşturur?
Üç namaz topluca kılınır: cuma namazı haftada bir, öğle vaktinde, öncesinde bir hutbeyle; bayram namazı yılda 2 kez; cenaze namazı ise bir yakının kaybında. Ortak yönleri insanları bir araya getirip dayanışmayı güçlendirmeleridir. Cuma hutbesinde toplumu ilgilendiren konuların anlatılması cemaati ortak bir gündemde buluşturur.
Bayramlar da aynı işi görür. Bayram sabahı komşularla bayramlaşan, yaşlıları ziyaret eden, küs olduğu arkadaşıyla barışan öğrenci bayramın toplumsal barış ve kaynaşma yönünü gösterir.
İbadet ile ahlak da birbirinden ayrılmaz. Ankebût suresinde namazın insanı çirkin işlerden ve kötülükten alıkoyduğu söylenir (ayet 45). "İbadetlerimi yapıyorum, arkadaşıma kaba davranmam sorun değil." diyen öğrenci bu yüzden yanılıyor; ibadetin amacı güzel ahlakı da geliştirmektir.
Taştan Yardım Kurumları
Türk-İslam tarihinde yardımlaşma kişilere bırakılmadı, kurumlaştı:
- İmaret (aşevi): ihtiyaç sahiplerine, öğrencilere ve yolculara ücretsiz yemek.
- Şifahane (darüşşifa): ücretsiz sağlık hizmeti ve hekim yetiştirme. Sivas'taki Divriği Darüşşifası 1228'de yapıldı. Edirne'de II. Bayezid Külliyesi'nin darüşşifasında (1488) hastaların tedavisinde müzik ve su sesinden de yararlanıldığı bilinir.
- Kervansaray: yolcuların ve tüccarların güvenle konaklaması. Aksaray'daki Sultanhanı 1229'da yapıldı; kervansaraylar yaklaşık bir günlük yol aralıklarıyla, 30-40 km'de bir kurulurdu.
- Vakıf: bir malın gelirinin sürekli olarak bir hayır hizmetine ayrılması; yukarıdaki kurumların çoğunu yaşatan sistem.
- Ahilik: 13. yüzyılda Ahi Evran'ın önderliğinde esnaf ve zanaatkârları örgütleyen, dürüst alışverişi ve çırak yetiştirmeyi kural hâline getiren teşkilat.
Mini soru: Tabloda "imaret: ücretsiz yemek, şifahane: sağlık, kervansaray: ?" varsa cevap nedir? Yolcuların güvenli konaklaması.
Sık Yapılan Hata: Her Gelenek Dinî Hüküm müdür?
Öğrenciler toplumdaki her geleneği dinin emri sanıyor. İki uygulamayı karşılaştıralım: beş vakit namaz dinî hükümdür, Kur'an ve sünnete dayanır, her yerde aynıdır. Bayramda el öpmek ise örf ve gelenektir; güzel bir saygı ifadesidir ama bölgeden bölgeye, kültürden kültüre değişir.
Ayırmak neden önemli? Çünkü örfü dinî hüküm sanan kişi, farklı bir gelenekle yaşayan insanı dinden uzaklaşmış sanabilir. Tersi de yanlıştır: örfler değersiz değildir; toplumu bir arada tutar. Doğru tutum, ikisini birbirinden ayırt etmektir.
Farklılıklarla Birlikte Yaşamak
Sınıfa başka bir ülkeden yeni bir öğrenci geldi. Arkadaşları onunla tanıştı, Türkçe öğrenmesine yardım etti, oyunlara kattı. Bu tutumun adı farklılıklara saygı ve hoşgörüdür. Kur'an'da insanların tanışmaları için milletler ve kabileler hâlinde yaratıldığı bildirilir (Hucurât suresi, ayet 13). "Dinde zorlama yoktur." ayeti de (Bakara suresi, ayet 256) inanç özgürlüğünün dayanaklarından biri olarak anılır.
Uzaktan gelen misafire yer hazırlamak, ikram etmek ve yoluna yardımcı olmak misafirperverlik; arkadaşının bıraktığı kitabı özenle koruyup zamanında geri vermek emanete sadakattir. Sıra kapmak, söz kesmek, ödünç alıp geri vermemek ise başkasının hakkına zarar veren davranışlardır; sıraya girmek hakkı gözetir.
Sınav ipucu: Kitap bağış kampanyası yapan okulun kütüphanesinde 1.850, yapmayanınkinde 640 kitap olduğunu gösteren tabloda istenen sonuç "Ortak katkı, herkesin yararlandığı bir imkân oluşturabilir."dir. Tablolar sayı sorar gibi görünür ama ölçtüğü şey dayanışmanın sonucudur.
Toplumun Çekirdeği: Aile
Program aileyi toplumun temel birimi olarak ele alır. Kur'an'da eşler arasına "sevgi ve merhamet" konulduğu bildirilir (Rûm suresi, ayet 21). Anne babaya karşı ise "öf" bile denmemesi, onlara güzel söz söylenmesi istenir (İsrâ suresi, ayet 23). Ailede sorumluluklar paylaşılır: yaşlı dedeye bakmak, küçük kardeşin ödevine yardım etmek, evin işlerine katılmak.
Ailede öğrenilen sevgi, saygı ve paylaşma apartmana, mahalleye, şehre taşınır. Hasta komşuya yemek götüren öğrenci bunu çoğu zaman ilk kez evinde görmüştür. Dinin sosyal hayattaki yeri de böyle, halka halka genişleyen ilişkilerle anlaşılır: aile, komşu, cemaat, toplum.
Sık sorulanlar
Vakıf nedir?
Bir malın gelirinin sürekli olarak bir hayır hizmetine ayrılmasıdır. İmaret, şifahane, çeşme ve kütüphaneler çoğunlukla vakıflarla yaşatılmıştır.
Dinî hüküm ile örf arasındaki fark nedir?
Dinî hüküm Kur'an ve sünnete dayanır, her yerde aynıdır (beş vakit namaz gibi). Örf toplumun geleneğidir, yerden yere değişir (bayramda el öpmek gibi).