Kader ve Kaza
Kader: Allah'ın her şeyi ezelî ilmiyle bilmesi ve takdir etmesi.
Kaza: takdir edilenin zamanı gelince gerçekleşmesi.
İslam düşüncesinde Allah'ın bilmesi, insanı zorlaması anlamına gelmez. Bilgi, olayın nedeni değildir; olay öyle olacağı için bilinmiştir.
Evrendeki fiziksel, biyolojik ve toplumsal yasalar da kader kapsamında değerlendirilir.
Cüzî ve Küllî İrade
Küllî irade: Allah'ın sınırsız iradesi
Cüzî irade: insana verilen sınırlı seçme yetisi
İnsan cüzî iradesiyle seçim yapar; sorumluluğun kaynağı budur. Seçme yetisi olmasaydı ödül ve ceza anlamsız olurdu.
İnsan seçtiği için sorumludur; seçemediği şeylerden (doğum yeri, ailesi, doğal yetenekleri) sorumlu tutulmaz.
Tevekkül ve Emek
Tevekkül, gerekli çabayı gösterdikten sonra sonucu Allah'a bırakmaktır.
"Deveni bağla, sonra tevekkül et" sözü bu anlayışın özetidir: tedbir alınmadan yapılan bekleyiş tevekkül sayılmaz.
Bu yüzden İslam düşüncesinde tevekkül, çalışmanın karşıtı değil, tamamlayıcısıdır.
Rızık da yalnızca beklemekle değil, çalışmakla aranır.
Kavram Notu
Kaderi "insanın seçme yetisinin olmaması" biçiminde anlamak yaygın bir yanlıştır. İslam düşüncesinde insan cüzî iradesiyle seçer ve bu yüzden sorumludur.
İkinci nokta: tevekkülü çalışmamak sanmak — tedbir almadan beklemek tevekkül değildir.
Sık sorulanlar
İnsanın sorumluluğunun kaynağı nedir?
Cüzî iradesiyle seçim yapabilmesidir; seçemediği şeylerden sorumlu tutulmaz.
Tevekkül çalışmamak mıdır?
Hayır. Gerekli çaba gösterildikten sonra sonucu Allah'a bırakmaktır.