Kader, İrade ve Sorumluluk

1. Tabloda kavramlar tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek doğru tamamlar?

• A) Takdir edilenin zamanı geldiğinde gerçekleşmesi
• B) Ezelî bilgi
• C) İnsanın isteği
• D) Ölçünün belirlenmesi
• E) Yasaların konulması

Doğru cevap: A — Kader takdir edilmeyi, kaza ise takdir edilenin zamanı geldiğinde gerçekleşmesini ifade eder.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda anlamı.
2. Dolu satır: kader → Allah’ın her şeyi ezelî ilmiyle bilip ölçüyle takdir etmesi. Bu, olaydan ÖNCEKİ aşamayı anlatıyor.
3. Kaza ise bir sonraki aşamadır: takdir edilenin zamanı geldiğinde gerçekleşmesi.
4. Denetleyelim: iki kavram aynı sürecin iki aşaması ✓ — biri takdir, öteki gerçekleşme.

2. Tabloda evrendeki yasalar örneklendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?

• A) Suyun donması
• B) Adaletin gözetilmediği toplumlarda güvenin azalması
• C) Bitkilerin büyümesi
• D) Metallerin genleşmesi
• E) Hücrelerin bölünmesi

Doğru cevap: B — Toplumsal yasalar, insan topluluklarının davranışları ile sonuçları arasındaki düzenli ilişkileri ifade eder.

1. Tablonun kurgusu şu: solda yasa türü, sağda o türe uygun örnek.
2. Dolu satırlar: fiziksel yasa → suyun kaynaması (madde), biyolojik yasa → canlıların yaşlanması (canlı).
3. Toplumsal yasalar ise insan TOPLULUKLARININ davranışıyla ilgilidir. Adaletin gözetilmediği toplumlarda güvenin azalması böyle düzenli bir ilişkidir.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki donma, genleşme fiziksel; büyüme ve hücre bölünmesi biyolojik ✓ — hiçbiri toplumsal değil.

3. Tabloda irade türleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?

• A) Hiçbir irade
• B) Sınırsız irade
• C) İnsana verilen, seçme ve tercih etme gücü
• D) Zorunlu davranış
• E) Doğuştan gelen içgüdü

Doğru cevap: C — Cüzi irade, insana verilen sınırlı seçme ve tercih etme gücüdür.

1. Tablonun kurgusu şu: solda irade türü, sağda anlamı.
2. Dolu satır: külli irade → Allah’ın sınırsız iradesi. "Külli" bütünü, sınırsızı anlatır.
3. "Cüzi" ise parçayı, sınırlıyı anlatır. İnsana verilen bu sınırlı güç, seçme ve tercih etme gücüdür.
4. Denetleyelim: sorumluluk tam da bu güce dayanıyor ✓ — seçme gücü olmayan varlık sorumlu tutulamaz.

4. Kartlarda sorumluluğun şartları verilmiştir. Bu şartların birlikte aranmasının gerekçesi hangisidir?

• A) Bilginin önemsizliği
• B) Şartların gereksizliği
• C) Sorumluluğun kalkması
• D) Bunlardan biri eksikse kişinin özgür tercihinden söz edilememesi
• E) Seçimin imkânsızlığı

Doğru cevap: D — Sorumluluk özgür bir tercihe dayanır; akıl, seçim imkânı ya da bilgi eksikse tercih özgür sayılmaz.

1. Kartlardaki üç şartı okuyalım: akıl sağlığı, seçim yapabilme, bilgi sahibi olma.
2. Üçü de aynı şeyin koşulu: ÖZGÜR TERCİH. Akıl sağlığı olmayan sonucu değerlendiremez, seçenek yoksa tercih edilemez, bilgi yoksa ne seçildiği bilinemez.
3. Sorumluluk özgür tercihe dayandığına göre, bu şartlardan biri eksikse sorumluluk da doğmaz.
4. Denetleyelim: hukukta da benzer ölçütler aranır ✓ — bu, ortak bir adalet ilkesi.

5. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre özgürlük ile sorumluluk arasındaki ilişki nasıl açıklanır?

• A) Tercihin gereksizliği
• B) İkisinin ilgisiz olması
• C) Özgürlüğün sorumluluğu kaldırması
• D) Sorumluluğun özgürlüğü engellemesi
• E) Sorumluluğun özgür tercihin doğal sonucu olması

Doğru cevap: E — Kişi seçenekler arasından özgürce tercih ettiği için sonucundan sorumlu tutulur.

1. Şemadaki üç basamağı izleyelim: seçenekler bulunur → kişi tercih eder → sorumluluk doğar.
2. Birinci basamak özgürlüğün koşulunu veriyor: birden çok seçenek olmalı. Tek yol varsa tercihten söz edilemez.
3. İkinci basamakta tercih yapılıyor, üçüncüde sorumluluk doğuyor. Yani sorumluluk özgürlüğün karşıtı değil, doğal sonucudur.
4. Denetleyelim: seçenek olmasaydı zincir birinci basamakta kesilirdi ✓ — sorumluluk da doğmazdı.

6. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Kendi tercihinin sonucunu, tercihinin dışındaki bir sebebe bağlamak
• B) Sınava girmemek
• C) Sonucu okumamak
• D) Kişiyi tanımamak
• E) Yazıyı görmemek

Doğru cevap: A — Sonuç kişinin çalışmama tercihinden doğmuştur; bu tercih kendi iradesine aittir.

1. Durumdaki nedeni belirleyelim: kişi çalışmamış ve sınavda başarısız olmuş.
2. Çalışmamak bir tercihtir; kişinin elindeydi ve başka türlü de davranabilirdi.
3. Sonuç doğrudan bu tercihten doğuyor. Onu "alın yazısı" gibi tercihin dışındaki bir sebebe bağlamak, kendi payını görmezden gelmektir.
4. Denetleyelim: aynı sınava çalışan biri başarılı olabilirdi ✓ — bu, sonucun tercihe bağlı olduğunu gösteriyor.

7. Yukarıdaki benzetme hangi konuyu açıklamak için kullanılır?

• A) Tahminin her zaman doğru olduğunu
• B) Bilmenin, bilinen şeyi zorunlu kılmadığını
• C) Öğrencinin sorumsuz olduğunu
• D) Sınavın gereksizliğini
• E) Öğretmenin belirleyici olduğunu

Doğru cevap: B — Bir şeyin önceden bilinmesi, o şeyi yapmaya zorlamaz; bilgi ile zorlama farklı şeylerdir.

1. Benzetmedeki iki ögeyi ayıralım: öğretmen sonucu önceden TAHMİN ediyor ve cevabı öğrenci VERİYOR.
2. Öğretmenin tahmini öğrenciyi hiçbir şeye zorlamıyor; öğrenci istese başka türlü de cevaplayabilirdi.
3. Yani bilmek ile belirlemek ayrı şeylerdir. Benzetme tam bu ayrımı açıklamak için kullanılıyor.
4. Denetleyelim: tahmin doğru çıksa bile öğrencinin tercihi kendisine ait ✓ — bilginin doğruluğu zorlama anlamına gelmiyor.

8. Tabloda tutumlar değerlendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?

• A) Doğru bir tutum
• B) Tevekkülün ileri biçimi
• C) Tevekkül değil; sorumluluğu terk etme
• D) Tedbirin gereksizliği
• E) Teslimiyetin ölçüsü

Doğru cevap: C — Tevekkül gerekli tedbiri aldıktan sonraki teslimiyettir; tedbirsiz bekleme sorumluluğu terk etmektir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tutum, sağda değerlendirmesi.
2. Dolu satır: tedbir alıp sonucu teslim etmek → tevekkül. Tanımda İKİ öge var: önce tedbir, sonra teslimiyet.
3. İkinci tutumda birinci öge eksik: tedbir alınmadan bekleniyor. Tanımın yarısı yerine gelmediği için bu tutum tevekkül sayılmaz; sorumluluğu terk etmedir.
4. Denetleyelim: ayrım tedbirin varlığında ✓ — teslimiyet ikisinde de var, fark ondan önce ne yapıldığında.

9. Tabloda iki öğrencinin durumu karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Planın önemsizliği
• B) Çabanın sonuçla ilgisiz olduğu
• C) Sonucun rastgele olduğu
• D) Sonuçların, kişinin tercih ve çabasıyla yakından ilişkili olduğu
• E) Çalışmanın etkisizliği

Doğru cevap: D — Aynı koşuldaki iki kişinin farklı sonuç alması, çabanın belirleyiciliğini gösterir.

1. Tablodaki iki satırı karşılaştıralım. A: düzenli ve planlı çalışmış, başarılı. B: düzensiz çalışmış, başarısız.
2. İki öğrenci de aynı sınava girmiş; değişen tek etken çalışma biçimi.
3. Sonuçlar da bu etkenle birlikte değişmiş. Öyleyse sonuçlar kişinin tercih ve çabasıyla yakından ilişkilidir.
4. Denetleyelim: çaba tek etken olmayabilir ✓ — ama tabloda değişen tek şey o olduğu için farkı açıklayan da o.

10. Yukarıdaki yaklaşıma yöneltilebilecek en uygun eleştiri hangisidir?

• A) Sonucun ölçülemezliği
• B) Rızkın var olmaması
• C) Kişinin çalışamaması
• D) Görüşün anlaşılmazlığı
• E) Çalışmayı, rızka ulaşmanın yolu olmaktan çıkarması

Doğru cevap: E — Dinî literatürde rızık, çalışma ve çabayla aranan bir sonuçtur; çalışmayı bırakmayı meşrulaştırmaz.

1. Kişinin akıl yürütmesini ayıralım: rızkın geleceğine inanıyor ve bu inançtan "öyleyse çalışmayayım" sonucunu çıkarıyor.
2. Sorun ikinci adımda. Bir sonucun gerçekleşeceğine inanmak, ona ulaştıran yolu ortadan kaldırmaz.
3. Rızık çalışarak aranan bir sonuçtur. Bu yaklaşım çalışmayı, rızka ulaşmanın yolu olmaktan çıkarıyor; eleştiri buraya yönelmeli.
4. Denetleyelim: aynı mantıkla "nasılsa doyacağım" deyip yemek yememek de savunulabilirdi ✓ — çıkarım kendi kendini çürütüyor.

11. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre karşılaşılan zorlukların işlevi hangisidir?

• A) Kişinin tutumunu ve olgunlaşmasını ortaya çıkarması
• B) Kişiyi cezalandırmak
• C) Sorumluluğu kaldırmak
• D) Tercihi engellemek
• E) Gelişmeyi durdurmak

Doğru cevap: A — Zorluk anında verilen tepki kişinin tutumunu görünür kılar ve olgunlaşmasında rol oynar.

1. Şemadaki üç basamağı izleyelim: zorlukla karşılaşılır → tutum ortaya çıkar → kişi olgunlaşır ya da geriler.
2. Birinci basamak bir sınama durumu yaratıyor. Rahat koşullarda kişinin nasıl davranacağı belli olmaz.
3. İkinci basamakta tutum görünür oluyor; bu tutum kişinin tercihidir. Üçüncü basamakta ise sonuç iki yönlü: olgunlaşma ya da gerileme.
4. Denetleyelim: sonucun iki yönlü olması belirleyicinin TERCİH olduğunu gösteriyor ✓ — zorluk kendiliğinden olgunlaştırmıyor.

12. Kartlarda alınan önlemler verilmiştir. Bu önlemlerin dinî literatürdeki karşılığı hangisidir?

• A) Kaderi değiştirme çabası
• B) Tedbir alma sorumluluğu
• C) Tevekkülden vazgeçme
• D) Sorumluluğun kalkması
• E) İradenin reddi

Doğru cevap: B — Önlem almak, verilen akıl ve imkânı kullanarak sorumluluğu yerine getirmektir.

1. Kartlardaki üç önlemi okuyalım: emniyet kemeri takmak, sağlık kontrolüne gitmek, yangın alarmı kurmak.
2. Üçü de olası bir zararı önlemeye ya da azaltmaya dönük ve üçü de kişinin elindeki imkânla yapılabilecek işler.
3. Kişi aklını ve imkânını kullanarak zararı azaltıyor. Bunun dinî literatürdeki karşılığı tedbir alma sorumluluğudur.
4. Denetleyelim: tedbir tevekkülün karşıtı değil, ön koşulu ✓ — önce tedbir alınır, sonra sonuç teslim edilir.

13. Tabloda yaklaşımlar karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa hangi ifade gelmelidir?

• A) Cezalandırılamaz
• B) Sorumluluk taşımaz
• C) Tercihlerinin sonucundan sorumlu tutulur
• D) Değerlendirilemez
• E) Seçim yapamaz

Doğru cevap: C — Seçim yapabilen varlık, seçiminin sonucundan sorumlu tutulur.

1. Tablonun kurgusu şu: solda yaklaşım, sağda o yaklaşıma göre insanın konumu.
2. Dolu satır: insanın hiçbir seçimi olmadığını savunan yaklaşım → sorumluluk taşımaz. Mantık açık: seçim yoksa sorumluluk da yoktur.
3. İkinci yaklaşım seçimi kabul ediyor. Aynı mantığı ters yönde uygularsak: seçim varsa sorumluluk da vardır. Kişi tercihlerinin sonucundan sorumlu tutulur.
4. Denetleyelim: iki satır aynı ilkenin iki yüzü ✓ — sorumluluk seçimin bulunup bulunmamasına bağlı.

14. Yukarıdaki soru hangi ilkeye dayanmaktadır?

• A) Sorunun anlamsızlığına
• B) Hesabın gereksizliğine
• C) Seçimin imkânsızlığına
• D) Sorumluluğun, özgür seçim bulunmadan doğmayacağı ilkesine
• E) İnsanın değersizliğine

Doğru cevap: D — Soru, hesap sorulabilmesi için özgür seçimin bulunması gerektiği ilkesine dayanır.

1. Soruyu ayıralım: "İnsanın hiçbir seçimi yoksa yaptıklarından niçin hesap versin?"
2. Soruyu soran kişi bir varsayımda bulunuyor (seçim yok) ve bundan bir sonuç bekliyor (hesap da olmamalı).
3. Bu bekleyiş bir ilkeye dayanıyor: sorumluluk özgür seçim olmadan doğmaz. Soru bu ilkeyi ima ediyor.
4. Denetleyelim: ilke kabul edilmeseydi soru anlamını yitirirdi ✓ — seçimle sorumluluk arasında bağ yoksa böyle bir itiraz kurulamazdı.

15. Tabloda söylemler değerlendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl doldurulmalıdır?

• A) Tevekkülün gereği
• B) Doğru tutum
• C) İleri düzey teslimiyet
• D) Sabrın göstergesi
• E) Kader anlayışının sorumsuzluğa gerekçe yapılması

Doğru cevap: E — Kader kavramının hiçbir şey yapmamayı meşrulaştırmak için kullanılması, kavramın yanlış kullanımıdır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda söylem, sağda değerlendirmesi.
2. Dolu satır: "Gerekeni yaptım, sonucu teslim ediyorum" → doğru tutum. Burada önce ÇABA var, sonra teslimiyet.
3. İkinci söylemde çaba hiç yok: "Hiçbir şey yapmadım, kader neyse o olur." Kavram burada bir açıklama değil, hiçbir şey yapmamanın gerekçesi olarak kullanılıyor.
4. Denetleyelim: sorun kavramda değil KULLANIMINDA ✓ — aynı kavram birinci söylemde doğru biçimde kullanılıyor.

16. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre bu sonucun değerlendirilmesi nasıl olmalıdır?

• A) Doğa olayının şiddeti kadar, alınmayan önlemlerin de sonuçta payı bulunması
• B) Sonucun tamamen doğal olması
• C) Denetimin etkisiz olması
• D) Önlemin gereksizliği
• E) Hasarın ölçülemezliği

Doğru cevap: A — Deprem doğal bir olaydır; ancak hasarın büyüklüğünde insan tercihlerinin payı vardır.

1. Şemadaki üç basamağı izleyelim: yapı denetimi ihmal edilir → deprem olur → hasar ağırlaşır.
2. İkinci basamak doğal bir olay; insanın engelleyebileceği bir şey değil.
3. Ama birinci basamak bir İNSAN TERCİHİ ve son basamağın ağırlığını doğrudan etkiliyor. Aynı deprem, denetimi yapılmış yapılarda çok daha az hasar verirdi.
4. Denetleyelim: sonucu tek bir nedene bağlamak eksik olurdu ✓ — doğa olayının şiddeti kadar alınmayan önlemlerin de payı var.

17. Yukarıdaki yaklaşımın sakıncası hangisidir?

• A) Trafiğin bulunmaması
• B) Tedbir alma sorumluluğunu ortadan kaldırması
• C) Kuralın anlaşılmazlığı
• D) Kişinin bilinmemesi
• E) Ölümün ölçülemezliği

Doğru cevap: B — Bu yaklaşım, kişinin elindeki imkânla zararı azaltma sorumluluğunu devre dışı bırakır.

1. Kişinin akıl yürütmesini ayıralım: bir inanç ifadesinden ("eceli gelen ölür") bir davranış sonucu çıkarıyor (kurallara uymayayım).
2. Sorun bu geçişte. İnanç ifadesi, elindeki imkânı kullanmama gerekçesi olarak kullanılıyor.
3. Oysa kişi kurallara uyarak kaza riskini ve olası zararı azaltabilir. Yaklaşımın sakıncası bu tedbir sorumluluğunu ortadan kaldırmasıdır.
4. Denetleyelim: aynı mantıkla hiçbir önlem alınmazdı ✓ — sağlık kontrolü, yangın alarmı, hepsi gereksiz sayılırdı.

18. Tabloda bir karşılaştırma verilmiştir. Bu tabloya göre tedbir almanın anlamı hangisidir?

• A) Tercihin bulunmaması
• B) Sonuçla ilgisiz olması
• C) Sonucu etkileyen bir tercih olması
• D) Verinin ölçülemezliği
• E) Uygulamanın etkisizliği

Doğru cevap: C — Aynı olay karşısında farklı sonuçlar doğması, tedbirin sonucu etkilediğini gösterir.

1. Tablodaki iki satırı karşılaştıralım: emniyet kemeri takılan araçlarda ölüm oranı belirgin biçimde düşük, takılmayanlarda yüksek.
2. İki grupta da KAZA gerçekleşmiş; yani olayın kendisi ikisinde de var.
3. Değişen tek şey alınan tedbir ve sonuçlar belirgin biçimde farklı. Öyleyse tedbir, sonucu etkileyen bir tercihtir.
4. Denetleyelim: tedbir kazayı önlemiyor ✓ — ama sonucunu değiştiriyor; sorumluluk da tam burada işliyor.

19. Tabloda irade kavramları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Toplum
• B) Melekler
• C) Doğa
• D) İnsan
• E) Zaman

Doğru cevap: D — Cüzi irade, insana verilen sınırlı seçme gücünü ifade eder.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda kime ait olduğu.
2. Dolu satır: külli irade → Allah. "Külli" bütünü ve sınırsızı anlatır.
3. "Cüzi" ise parçayı ve sınırlıyı anlatır. Bu sınırlı seçme gücü insana verilmiştir.
4. Denetleyelim: sorumluluk da bu iradeye dayanıyor ✓ — insan seçim yapabildiği için sonuçlarından sorumlu tutuluyor.

20. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Seçeneği sayamamak
• B) Olayı görememek
• C) Kişiyi tanımamak
• D) Zamanı ölçememek
• E) Bilmeyi zorlamayla karıştırmak

Doğru cevap: E — Bir şeyin bilinmesi onun zorunlu hâle gelmesi anlamına gelmez; bilgi ve zorlama farklı şeylerdir.

1. Akıl yürütmeyi ayıralım. Öncül: olay önceden biliniyor. Sonuç: kişinin hiçbir seçeneği yokmuş.
2. Öncül bir BİLGİ durumunu anlatıyor. Bilgi olayın nasıl gerçekleşeceğini bildirir ama gerçekleşmesine yol açmaz.
3. Kişinin seçeneksiz olması için bir ZORLAMA gerekir; bilgi zorlama değildir. Hata bu ikisini karıştırmakta.
4. Denetleyelim: öğretmen benzetmesi de bunu gösteriyordu ✓ — tahmin doğru çıksa bile cevabı öğrenci veriyor.

21. Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) İnsan; yasaların işlediği bir evrende iradesiyle seçim yapar ve seçiminden sorumlu olur.
• B) Evrende yasa yoktur.
• C) İnsanda irade yoktur.
• D) Tercihten sorumluluk doğmaz.
• E) Seçim yapılamaz.

Doğru cevap: A — Kartlar evrendeki düzeni, insanın iradesini ve sorumluluğu birlikte gösteriyor.

1. Üç kartı okuyalım: evrende yasa vardır, insanda irade vardır, tercihten sorumluluk doğar.
2. Birinci kart insanın içinde bulunduğu düzeni tarif ediyor: evren rastgele değil, yasalara göre işliyor.
3. İkinci kart bu düzen içinde insanın konumunu veriyor: seçim yapabiliyor. Üçüncü kart ise bu seçimin bedelini söylüyor: sorumluluk.
4. Denetleyelim: soru "en kapsayıcı" sonucu istiyor ✓ — yasa, irade ve sorumluluğu birlikte anan seçenek üç kartı da içine alıyor.