Buzdolabındaki "Neden?" Listesi
Bir hafta boyunca çocuğunuzun sorduğu "neden" sorularını buzdolabına astığınız bir kâğıda yazın. Hafta sonunda listede belki 15, belki 30 soru birikir. Bilim tam da buradan başlar: merakla.
Listeyi birlikte okuyun ve iki gruba ayırın. "Buz tuzlu suda mı daha çabuk erir?" sorusu deneyle cevaplanabilir. "Kedimiz neden bu kadar tatlı?" sorusunu ise hiçbir deney çözemez. İlk türe araştırılabilir soru diyoruz.
Bir Soruyu 5 Adımda Sınamak
Bilim insanları çoğu zaman şu sırayla çalışır:
1. Merak edilen konuyu belirle.
2. Soruyu sor, tahminde bulun.
3. Gözlem ya da deney yaparak sına.
4. Sonucu kaydet.
5. Sonucu başkalarıyla paylaş.
Evde deneyelim. Soru: "Fasulye çimlenmek için ışığa ihtiyaç duyar mı?" Aynı büyüklükte 2 bardağa ıslak pamuk koyun, her birine 3 fasulye yerleştirin. Bardaklardan biri pencere önünde, öteki kapalı bir dolapta dursun. Su miktarı ve bardaklar aynı olsun; değişen tek şey ışık.
Siz hangisini tahmin ediyorsunuz? Karanlıktaki fasulye hiç çimlenmez mi?
Defter Ne Diyor?
Her gün aynı saatte bakın ve kısa not alın:
3'üncü gün: iki bardakta da kabuklar çatladı.
5'inci gün: iki bardakta da filiz var.
7'nci gün: karanlıktaki filiz uzun, ince ve soluk sarı; aydınlıktaki daha kısa, kalın ve yeşil.
Demek ki fasulye karanlıkta da çimlenir. Işık, çimlendikten sonra yeşil ve sağlıklı büyümek için gerekir. Tahmin yanlış çıktıysa üzülmeyin. Yanlış çıkan tahmin de yeni bir bilgi verdi.
Sık Yapılan Hata: Sonucu Deneyden Önce Yazmak
Çocuk deney raporuna önce "Sonuç: bitki büyüdü." yazar, deneyi sonra yapar. Bu, bilimin sırasını ters çevirir. Sonuç ancak gözlemden sonra yazılır.
İkinci hata, aynı anda iki şeyi değiştirmektir. Karanlıktaki bardağa daha az su da verilirse sarı filizin sebebini bilemeyiz: ışık mı, su mu?
Model Kurmak ve Paylaşmak
Bazı şeyleri deneyle sınayamayız; Güneş'i masaya getiremeyiz. O zaman model kurarız: toplar ve tellerle küçük bir Güneş sistemi gibi. Bilim insanı sonucunu makale yazarak paylaşır; çocuğunuz da fasulye defterini sınıfa götürüp anlatabilir.
Sırada Hangi Soru Var?
Listeden seçilecek iki kısa deney daha:
- Pamuklu bir tişört parçası mı, naylon poşet mi daha çok su emer? İkisinin üstüne 1'er çay kaşığı su dökün, 1 dakika bekleyin.
- Top halıda mı, fayansta mı daha yükseğe seker? Topu 2 kez aynı yükseklikten bırakın; bırakan kişi değişmesin.
Her deneyden önce çocuğa "neyi değiştiriyoruz, neyi aynı tutuyoruz?" diye sorun.
Veliye not: Sınıf testlerinde bu konu çoğunlukla bir tabloyla gelir. İki saksı, iki farklı su miktarı ve ölçülmüş boylar verilir; soru "hangi değişken farklı tutulmuş?" diye sorar. Evdeki fasulye defteri tam olarak bu tablonun kendisidir.
Sık sorulanlar
Deneyde neden tek bir şey değiştirilir?
Sonucun hangi değişiklikten kaynaklandığını anlayabilmek için. İki şey birden değişirse sebep belirsiz kalır.
Tahminim yanlış çıkarsa deney başarısız mı olur?
Hayır. Yanlış çıkan tahmin de bilgi verir; fasulyenin karanlıkta da çimlendiğini böyle öğreniriz.
Günlerce karınca izleyip not almak hangi beceridir?
Gözlem yapmak ve kayıt tutmaktır.