5. Sınıf Canlılar Dünyası — Konu Anlatımı

Ekmek Neden Küflendi?

İki dilim ekmeği hafifçe nemlendirip poşetlere koyalım. Birini buzdolabına (yaklaşık 4 °C), ötekini mutfak dolabına (yaklaşık 25 °C) bırakalım ve her gün bakalım.

Lekeler bir canlıdır: küf mantarı. Havada gözle görülmeyecek kadar küçük parçacıkları (sporları) vardır; ılık ve nemli bir yere konunca çoğalır. Soğuk onu durdurmaz ama çok yavaşlatır.

Bu deneyde tek değişken sıcaklıktı; ekmek, nem ve süre aynı tutuldu. Değişkenin tek olması, sonucun sıcaklıktan kaynaklandığını söylememizi sağlar.

Gözün Göremediğini Görmek: Mikroskop

Gölet suyundan bir damlayı çıplak gözle incelerseniz hiçbir şey görmezsiniz. Mikroskop altında ise damlanın içinde kıpırdayan tek hücreli canlılar belirir.

Işık mikroskobunun temel bölümleri: bakılan göz merceği, örneğe yakın objektif, örneğin konduğu tabla, alttan ışık veren ışık kaynağı ve görüntüyü netleştiren ayar vidaları.

Toplam büyütme iki merceğin büyütmesinin çarpımıdır:

$\text{toplam büyütme} = \text{göz merceği} \times \text{objektif}$

Göz merceği 10 kat, objektif 10 kat büyütüyorsa örnek $10 \times 10 = 100$ kat büyük görünür. Objektif 40 kat olana çevrilirse 400 kat. Göz merceği 15 kat, objektif 40 katsa 600 kat.

İnceleme sırası da önemlidir: örnek ince bir cam (lam) üstüne konur, üzeri daha ince bir camla (lamel) örtülür; önce en küçük büyütmeli objektifle bakılır, görüntü bulununca büyük objektife geçilir.

Sık yapılan hata: İki büyütmeyi toplamak. $10 + 40 = 50$ değil, $10 \times 40 = 400$ kat.

Dört Büyük Grup

Bilim insanları canlıları benzerliklerine göre gruplar. 5. sınıfta dört ana grup incelenir:

1. Mikroskobik canlılar: Ancak mikroskopla görülebilenler. Bakteriler, amip, paramesyum, öglena.
2. Mantarlar: Şapkalı mantar, küf, maya. Besinlerini kendileri üretemez, dışarıdan alırlar; çoğu nemli ve gölge yerleri sever.
3. Bitkiler: Kendi besinini üretir. Çiçekli (gül, elma ağacı, buğday) ve çiçeksiz (eğrelti otu, kara yosunu) diye ikiye ayrılır.
4. Hayvanlar: Besinini dışarıdan alır. Omurgası olanlar omurgalı (balık, kurbağa, kertenkele, kartal, kedi); olmayanlar omurgasız (kelebek, solucan, ahtapot, salyangoz).

Mini soru: Maya hangi gruptadır? Kabarmış hamuru hatırlayın.

Cevap: Mantarlar. Ekmek mayası tek hücreli bir mantardır.

Hepsi Zararlı mı?

Mikroskobik canlılar denince akla hastalık gelir; ama tablo o kadar tek yönlü değil.

• Yararlı: Ilık süte (yaklaşık 45 °C) biraz yoğurt karıştırıp sarıp bekletirsiniz; yoğurttaki bakteriler sütü yoğurda çevirir. Peynir, turşu yapımında da bakteriler çalışır. Topraktaki bakteri ve mantarlar ölü canlıları çürütüp toprağa besin kazandırır.
• Zararlı: Bazı bakteriler hastalık yapar, besinleri bozar.

İki petri kabından birine yıkanmamış, ötekine sabunla yıkanmış elden örnek sürülürse birkaç gün sonra ilk kapta çok daha fazla bakteri kolonisi görülür. El yıkamak işe yarar; bunun kanıtı budur.

Omurgalıların Beş Grubu

Omurgalı hayvanlar da kendi aralarında beş gruba ayrılır. Her grubu tek bir belirgin özellikle tanıyabilirsiniz:

Penguen uçamaz ama tüyü ve yumurtası olduğu için kuştur; yarasa uçar ama yavrusunu sütle beslediği için memelidir. Gruplamada hareket biçimine değil, bu özelliklere bakılır.

Bir doğa parkında bir yılda 21 kuş, 8 memeli ve 5 sürüngen türü kaydedilmiş olsun. Omurgalı tür sayısı $21 + 8 + 5 = 34$'tür. Aynı parkta 52 böcek türü de varsa en kalabalık grup omurgasızlardan çıkar; doğada tür sayısı bakımından omurgasızlar omurgalılardan çok daha fazladır.

Sınıflandırmada Takılınan Yerler

Mantar bitki değildir. Öğrenciler toprakta bittiği için mantarı bitki sanıyor. Oysa mantar kendi besinini üretemez; bitkilerden ayrı bir gruptur.

Ahtapotun omurgası yoktur. Büyük ve zeki bir hayvan olması onu omurgalı yapmaz.

Yunus ve balina balık değildir. Suda yaşarlar ama akciğerle solunum yapar, yavrularını sütle beslerler; omurgalıların memeliler grubundandır.

Sınav ipucu: Gruplama tablosunda hata aranıyorsa her satırda "besinini kendisi üretiyor mu?" ve "omurgası var mı?" sorularını sorun. Tablodaki yanlış genellikle mayayı bitkiye, ahtapotu omurgalıya yazmaktır.

Sık sorulanlar