Portakal, Kürdan ve El Feneri
Odayı karartın. Bir portakalın ortasından kürdan geçirin; bu, Dünya'nın eksenidir. Portakalın üstüne küçük bir çıkartma yapıştırın: Türkiye. Masaya koyduğunuz el feneri de Güneş olsun.
Portakalı kürdan çevresinde yavaşça çevirin. Çıkartma fenere dönükken aydınlıkta, arkaya geçince karanlıkta kalır. Aydınlık yüzde gündüz, karanlık yüzde gece yaşanır. Türkiye'de gece yarısıyken Amerika'daki bir akrabanın gündüz yaşaması bundandır.
24 Saatte Bir Tur
Dünya kendi ekseni çevresinde yaklaşık 24 saatte bir tur atar. Buna dönme denir. Dünya batıdan doğuya döner; bu yüzden Güneş bize doğudan doğuyor, batıdan batıyor gibi görünür.
Yaygın yanılgı: "Güneş sabah doğar, akşam Dünya'nın arkasına saklanır." Hareket eden Güneş değil, üzerinde durduğumuz Dünya'dır. Kalkan bir trenin penceresinden bakınca istasyon geriye kayıyor sanılır; hareket eden aslında trendir.
Doğum Gününden Doğum Gününe
Çocuğunuza sorun: İki doğum günün arasında Dünya ne yapıyor? Güneş'in çevresinde bir tam tur atıyor. Bu dolanma hareketi 365 gün 6 saat sürer.
Artan 6 saatler 4 yılda 24 saat, yani 1 gün eder. O yıl şubat 29 gün çeker: artık yıl. 2024 artık yıldı, sıradaki 2028'dir.
Dolanmanın sonucu mevsimlerdir. Haziranda günler uzun ve sıcak, aralıkta kısa ve soğuktur.
Yazın Güneş'e Daha mı Yakınız?
Sık yapılan hata budur. Oysa Dünya Güneş'e en çok ocak ayının başında yaklaşır; o sırada bizde kış vardır. Mevsimleri uzaklık değil, Dünya'nın eksenindeki eğiklik belirler. Işınlar yazın bize daha dik, kışın daha eğik gelir. Portakaldaki kürdanı hafifçe yana yatırarak bu eğikliği gösterebilirsiniz.
Ayağımızın Altındaki Kabuk
Dünya'nın en dış katmanı yer kabuğudur. Karaların ve okyanusların altında bulunur; taş, toprak ve minerallerden oluşur.
Dağdaki büyük kayalar sıcak-soğuk, rüzgâr ve suyla yıllarca ufalanır; parçalar canlı kalıntılarıyla karışınca toprak oluşur. Bir kazıda üç katman görülür: bitki köklerinin en çok bulunduğu koyu renkli üst toprak, daha taşlı alt toprak ve en altta ana kaya.
Yer kabuğundan kömür, demir ve bakır gibi madenler çıkarılır. Taşın içinde bulunan yaprak izi ise bir fosildir; orada eskiden yaşamış bir canlıyı anlatır.
Veliye Not
Testte çoğu zaman bir durum verilir, "hangi hareketin sonucu?" diye sorulur. Tek kural yeter: gün içinde değişen (gece-gündüz) dönmeden, yıl içinde değişen (mevsim, uzayan günler) dolanmadan gelir.
Portakal etkinliğini ikinci kez yaparken feneri sabit tutun ve portakalı hem kendi çevresinde çevirip hem de fenerin çevresinde yürütün. Çocuk iki hareketin aynı anda olduğunu böyle görür: her yürüyüş turunda portakal kendi çevresinde yaklaşık 365 kez döner.
Sık sorulanlar
Gece ve gündüz nasıl oluşur?
Dünya'nın kendi ekseni çevresinde yaklaşık 24 saatte bir dönmesiyle. Güneş'e dönük yüzde gündüz, öteki yüzde gece olur.
Artık yıl neden vardır?
Dolanma 365 gün 6 saat sürer; artan 6 saatler 4 yılda 1 gün eder ve şubat 29 gün çeker.
Bitki kökleri en çok hangi toprak katmanındadır?
Üst toprakta. Bu katman canlı kalıntısı bakımından en zengin olanıdır.