9. Sınıf Kimya Hayattır — Konu Anlatımı

Banyoda Yanlış Bir Karışım

Banyo fayansındaki kireç lekesi çıkmıyor. Biri "iki ürün birden daha güçlü temizler" diye düşünüp çamaşır suyuyla tuz ruhunu aynı kovaya boşaltıyor. Birkaç saniye içinde keskin bir koku yayılıyor, gözler yanıyor, öksürük başlıyor. Ne oldu?

Çamaşır suyunun etken maddesi sodyum hipoklorittir ($\mathrm{NaOCl}$), tuz ruhu ise hidroklorik asit çözeltisidir ($\mathrm{HCl}$). Karşılaştıklarında şu tepkime gerçekleşir:

$\mathrm{NaOCl + 2HCl \rightarrow NaCl + Cl_2 + H_2O}$

Denklemi sayalım: solda 1 Na, 1 O, 3 Cl, 2 H; sağda da 1 Na, 1 O, 3 Cl, 2 H. Açığa çıkan $\mathrm{Cl_2}$, yani klor gazı, 1915'te savaşta silah olarak kullanılmış kadar zehirlidir. Solunum yolunu tahriş eder, kapalı bir banyoda kısa sürede tehlikeli derişime ulaşır.

Peki bu olayda kimya "kötü" mü? Hayır. Aynı bilgi, ürünlerin etiketine "başka ürünlerle karıştırmayınız" uyarısını yazdıran bilgidir. Kimya hem tehlikeyi yaratan hem de onu önceden gösteren bilimdir. Bu konunun geri kalanı o ikinci yüzle ilgili.

Kimya Neyi İnceler?

Kimya, maddenin yapısını, özelliklerini ve dönüşümlerini inceler. Buzun erimesi fiziğin de ilgilendiği bir hâl değişimidir; ama demirin paslanması, yani demirin başka bir maddeye dönüşmesi tam anlamıyla kimyanın konusudur. Kimya geniş olduğu için alt dallara ayrılır:

Simyacının Defteri, Kimyacının Makalesi

Simyacılar yüzyıllarca kurşunu altına çevirmeye ve ölümsüzlük iksiri bulmaya çalıştı. Başaramadılar ama boşuna da çalışmadılar: damıtma, süzme, kristallendirme ve süblimleştirme gibi yöntemleri geliştirdiler. 8. yüzyılda Câbir bin Hayyan'ın deney düzenekleri bunun bilinen örneklerindendir.

Kırılma noktası ölçümdür. 1661'de Robert Boyle elementi deneyle tanımlanması gereken bir kavram olarak ele aldı; 1780'lerde Lavoisier kapalı kapta tartım yaparak kütlenin korunduğunu gösterdi. Bir sonuç başka bir laboratuvarda tekrarlanamıyorsa kimya onu kabul etmez. Simyada böyle bir denetim yoktu.

Etiket Okumak: Simgeler ve Saklama

Temizlik ürünlerinin ve laboratuvar şişelerinin üzerindeki kırmızı çerçeveli simgeler uluslararası ortak bir dildir:

• Alev: yanıcı (kolonya, aseton, tiner).
• Kafatası: zehirli; az miktarı bile öldürücü olabilir.
• Elde ve yüzeyde aşınma: aşındırıcı; deriyi ve gözü yakar (lavabo açıcı, tuz ruhu).
• Daire üstünde alev: yakıcı (oksitleyici); başka maddelerin yanmasını hızlandırır.
• Ünlem: tahriş edici, zararlı.
• Kuruyan ağaç ve balık: çevreye zararlı.

Evde güvenliğin üç kuralı etiketten çıkar. Birincisi, ürün kendi ambalajında kalır. Lavabo açıcıyı su şişesine aktarmak, onu su sanıp içme riskini doğurur; ayrıca etiketi ve ilk yardım bilgisini de ortadan kaldırır. İkincisi, çocukların ulaşamayacağı, gıdadan ayrı, serin bir yerde saklanır. Üçüncüsü, kullanırken ortam havalandırılır; çoğu temizlik ürününden uçucu bileşenler buharlaşır.

İlaçtaki son kullanma tarihi de kimyasal bir bilgidir: etken madde zamanla, özellikle nem ve ısıyla bozunur. Nem almış eski bir aspirin kutusundan gelen sirke kokusu, etken maddenin asetik aside ayrıştığının işaretidir.

Yanılgı: "Doğal" Zararsız, "Kimyasal" Zararlıdır

Çoğu öğrenci "doğal" etiketini güvenlik garantisi sanıyor. Oysa bu sözcük yalnızca maddenin kaynağını anlatır, zararsızlığını değil. Baldıran otu doğaldır ve zehirlidir; zehirli mantar da doğaldır. Tersine, laboratuvarda üretilen birçok ilaç hayat kurtarır.

"Kimyasal içermez" ifadesi ise bilimsel olarak anlamsızdır: su da ($\mathrm{H_2O}$) sofra tuzu da ($\mathrm{NaCl}$) kimyasal maddedir. Belirleyici olan maddenin türü ve miktarıdır. Günde 5 grama kadar tuz sağlıklı bir diyette yer alır; çok daha büyük miktarlar zehirlenmeye yol açar.

Aynı mantık tarlada da geçerlidir. Gübre bitkiye azot ve fosfor verir; fazlası yağmurla yıkanıp yeraltı sularına ve göllere karışır. Göldeki aşırı besin, yosunların patlarcasına çoğalmasına, sonra da çürüyen yosunların suyun oksijenini tüketmesine yol açar. Sorun gübrenin kendisi değil, bilinçsiz dozdur.

Kimya Kimlere Meslek Olur?

Kimya bilgisi doğrudan iş alanıdır: eczacılık ve ilaç üretimi, gıda mühendisliği (katkı maddesi, raf ömrü), metalurji (alaşım, paslanmaya karşı koruma), boya ve tekstil, kozmetik, su arıtma ve çevre mühendisliği, adli kimya (kan, zehir, uyuşturucu analizi), tarım (gübre ve toprak analizi). Sınavda "hangisi kimyayla doğrudan ilgili bir meslek değildir" sorusunda çoğu zaman madde dönüşümü içermeyen bir iş, örneğin yalnız çizim ya da hukuk üzerine kurulu bir meslek doğru cevaptır.

Mini soru: Laboratuvarda derişik sülfürik asidi seyreltmeniz isteniyor. Hangisini hangisine dökersiniz?

Cevap: asidi azar azar suya. Seyrelme çok ısı açığa çıkarır; bol su bu ısıyı emer. Tersini yaparsanız asidin üstündeki az miktar su anında kaynar ve asidi sıçratır.

Sınav ipucu: Bu konudan gelen sorular hesap değil yorum ister. Soruda "etiket", "ambalaj" ya da "doğal" sözcüğünü görünce ölçütün madde türü, miktar ve kullanım biçimi olduğunu hatırlayın.

Sık sorulanlar