Ortaokulda İlk Hafta
Zeynep dört yıl aynı sınıfta, aynı öğretmenle okudu. 5. sınıfın ilk haftasında her şey değişti: her ders için ayrı öğretmen, yeni sıra arkadaşı, yeni kulüp. Zeynep'in üyesi olduğu gruplar da genişledi: ailesi, 5-C sınıfı, okulun satranç kulübü, mahalledeki kütüphane ve apartman komşuları.
Her grupta Zeynep'in üstlendiği bir rol var: ailede kardeş, sınıfta öğrenci, kulüpte oyuncu, kütüphanede üye. Rol, bir gruptaki yerimize göre bizden beklenen davranıştır ve her rolün bir sorumluluğu vardır. Nöbetçi öğrenci tahtayı siler, kulüp üyesi antrenmana gelir.
Mini soru: Zeynep okul çıkışında mahalle kütüphanesine üye oldu. Bu durum onun rolleri için neyi gösterir? Cevap: Yeni bir gruba katılmak yeni bir rol ve yeni sorumluluklar kazandırır; roller zamanla artabilir ve değişebilir.
Salı Günkü Nöbet Neden Önemli?
| Gün | Nöbetçi | Görevi |
|---|---|---|
| Pazartesi | Ada | Tahtayı silmek |
| Salı | Kaan | Bitkileri sulamak |
| Çarşamba | Ela | Sınıfı havalandırmak |
Kaan salı günü görevini unuttu. Sonuç sadece Kaan'ı ilgilendirmez: bitkiler kurur, perşembe nöbetçisi daha çok iş bulur, sınıfın ortak düzeni bozulur. Grupta bir kişinin rolünü yerine getirmemesi bütün grubu etkiler. Bu yüzden rol ile sorumluluk birbirinden ayrılamaz.
Sık yapılan hata: "Rol" ile "meslek" karıştırılır. Öğrencilik, kardeşlik, komşuluk birer roldür ama meslek değildir; meslek para kazanmak için yapılan iştir. Bir kişinin tek mesleği olabilir, ama aynı gün içinde beş altı rolü vardır.
Dedenin 10 Yaşı, Zeynep'in 10 Yaşı
Zeynep, 70 yaşındaki dedesine "Sen benim yaşımdayken neler yapardın?" diye sordu. Dedenin anlattıklarını bir tabloya yazdı:
| Grup | Dedenin 10 yaşındaki rolü | Zeynep'in bugünkü rolü |
|---|---|---|
| Aile | Kuzuları otlatan, tarlaya su taşıyan çocuk | Kardeşine kahvaltı hazırlayan abla |
| Okul | Köy okulunda 3 sınıfın birlikte okuduğu tek derslikte öğrenci | Her derse ayrı öğretmenin girdiği sınıfta öğrenci |
| Arkadaşlar | Köy meydanında oynanan oyunların oyuncusu | Satranç kulübünde takım üyesi |
Tablo iki şey söylüyor. Birincisi, aynı gruplar (aile, okul, arkadaşlar) kuşaktan kuşağa sürüyor. İkincisi, bu gruplardaki roller ve sorumluluklar yaşanan yere, döneme ve teknolojiye göre değişiyor. Mini soru: Zeynep 18 yaşına gelince hangi yeni rolü kazanır? Cevap: seçmen olur; Türkiye'de oy kullanma yaşı 18'dir.
Düğündeki Halay, Sofradaki Yemek
Türkiye'nin 81 ilinde bayramlar, düğünler, yemekler ve ağızlar birbirinden farklıdır. Karadeniz'de horon, Ege'de zeybek, Doğu ve Güneydoğu'da halay oynanır. Bu farklar birlikte yaşamayı zorlaştırmaz, zenginleştirir. Şart olan tek şey birbirinin kültürüne saygı göstermektir.
Apartmana yeni taşınan aileyi hiç tanımadan "Bunlar buraya uyum sağlayamaz." diyen kişi önyargılı davranıyor: bilgisi yok, yalnızca peşin bir yargısı var. Önyargıyı kırmanın yolu tanışmak, konuşmak ve karşıdakinin yerine kendini koymaktır. Buna empati diyoruz. Sıram dağıtıldığında üzüldüğünü söyleyen Deniz'e "Haklısın, hemen toplamana yardım edeyim." diyen Kaan empati kurmuştur.
İmeceden Kızılay'a Dayanışma
Köylerde bir evin damı yapılacaksa ya da hasat toplanacaksa bütün köy toplanır, iş karşılık beklenmeden birlikte yapılır. Buna imece denir. Aynı dayanışma kurumlara da dönüşmüştür: Kızılay'ın kökü 1868'de kurulan bir yardım cemiyetine, Yeşilay 1920'ye, TEMA Vakfı 1992'ye dayanır.
Bu kuruluşlar devlete ait değildir; gönüllüler kurar ve yürütür. Onlara sivil toplum kuruluşu (STK) denir. Kitap bağışı kampanyası düzenleyen bir okul, görme engelli arkadaşının ders notlarını sesli kaydeden Yusuf ya da depremden sonra battaniye gönderen aileler aynı değeri paylaşır: yardımlaşma.
Dayanışmanın meslek hayatındaki örneği Ahiliktir. XIII. yüzyılda Kırşehir'de yaşayan Ahi Evran'ın adıyla anılan bu esnaf teşkilatında usta, kalfa ve çırak birbirine bağlıydı. Kaliteli mal üretmek, müşteriyi aldatmamak, işsiz kalan esnafa ortak kasadan destek olmak kuraldı. Bir esnaf zor durumda kalınca diğerleri onu yalnız bırakmazdı.
Bir okulda 4 şube kitap topladı; 5-A 24, 5-B 31, 5-C 18, 5-D 27 kitap getirdi. Toplam 24 + 31 + 18 + 27 = 100 kitap. En çok katkıyı 5-B verdi ama kampanyanın başarısı hepsinin toplamıdır. Sınav ipucu: Grafik sorusunda "en çok" sorulduğunda tek sütuna, "kampanyanın sonucu" sorulduğunda toplama bakın.
Kural Birlikte Konunca
5-C sınıfı "Söz almak isteyen parmak kaldırır." kuralını ilk hafta oylayarak koydu. Birkaç öğrenci parmak kaldırmadan konuşunca ders anlaşılmaz hâle geldi. Kuralı birlikte koymak, ona birlikte uymayı da gerektirir. Kantinin önündeki sıra sorunu da aynı basamaklarla çözülebilir: sorunu fark et, nedenini araştır, çözüm önerileri üret, uygula ve sonucu değerlendir.
Sık sorulanlar
Rol ile meslek aynı şey midir?
Hayır. Rol, bir gruptaki yerimize göre beklenen davranıştır (öğrenci, kardeş, komşu). Meslek ise geçimi sağlamak için yapılan iştir.
Sivil toplum kuruluşu nedir?
Gönüllülerin kurup yürüttüğü, devlete ait olmayan dernek ve vakıflardır; Kızılay, Yeşilay ve TEMA örnektir.