Birey ve Toplum

1. Şemada Elif'in bir gün içinde üstlendiği roller gösterilmiştir. Elif okul çıkışında mahalle kütüphanesine üye olmuş, böylece yeni bir rol daha kazanmıştır. Şema ve bu bilgiye göre roller için ne söylenebilir?

• A) Bir kişi aynı dönemde birden çok role sahip olabilir.
• B) Herkesin yaşamı boyunca yalnızca tek bir rolü vardır.
• C) Roller doğuştan gelir ve asla değişmez.
• D) Rol sahibi olmak sadece yetişkinler için geçerlidir.

Doğru cevap: A — Elif aynı dönemde öğrenci, evlat, abla, takım oyuncusu ve kütüphane üyesidir; roller çoğalabilir ve zamanla değişebilir.

1. Şemada Elif'in merkezde, rollerinin çevresinde olduğu görülüyor.
2. Şemada dört rol var: öğrenci, evlat, abla, takım oyuncusu.
3. Üyelikle birlikte beşinci bir rol daha eklenmiştir.
4. Demek ki bir kişi aynı dönemde birden çok role sahip olabilir.

2. Öğretmen panoya dört kart astı ve kartlardan yalnızca birinin sorumluluk, diğerlerinin ise hak bildirdiğini söyledi. Kartlara göre sorumluluk bildiren ifade hangisidir?

• A) Sağlıklı besinlerle beslenmek
• B) Ailesiyle tatile gitmek
• C) Sınıf nöbetini eksiksiz tutmak
• D) Barınacak bir eve sahip olmak

Doğru cevap: C — Beslenme, dinlenme ve barınma haktır; nöbet tutmak ise yerine getirilmesi gereken bir görevdir.

1. Kartları ayırmak için basit bir ipucu kullanalım: ifadenin fiiline bakalım.
2. "Sağlıklı beslenmek", "tatile gitmek", "eve sahip olmak" — üçü de kişiye tanınan ve korunan şeyler, yani HAKLARDIR.
3. "Sınıf nöbetini eksiksiz tutmak" ise bir görevdir; kişi bunu yapmakla yükümlüdür. Öyleyse sorumluluktur.
4. Denetleyelim: "yapmasam olur mu?" diye soralım ✓ — nöbette yanıt hayır, ötekilerde bu soru anlamsız kalıyor.

3. Bir haberde, okul çağındaki bir çocuğun gün boyu atölyede çalıştırıldığı, bu yüzden okula gidemediği ve arkadaşlarıyla vakit geçiremediği anlatılmaktadır. Panodaki maddelere göre bu çocuğun engellenen hakları hangi seçenekte birlikte verilmiştir?

• A) Seçme ve seçilme hakkı ile miras hakkı
• B) Eğitim hakkı ile oyun ve dinlenme hakkı
• C) Emeklilik hakkı ile sigorta hakkı
• D) Ticaret yapma hakkı ile mülk edinme hakkı

Doğru cevap: B — Çocuk okula gidemediği için eğitim hakkı, arkadaşlarıyla vakit geçiremediği için oyun ve dinlenme hakkı engellenmiştir.

1. Haberdeki iki ayrıntıyı panodaki maddelerle eşleştireceğiz.
2. Birinci ayrıntı: çocuk okula gidememiş. Panonun birinci maddesi eğitim hakkını koruyor — bu hak engellenmiş.
3. İkinci ayrıntı: arkadaşlarıyla vakit geçirememiş. Panonun ikinci maddesi oyun ve dinlenme hakkını koruyor — o da engellenmiş.
4. Denetleyelim: soru iki hakkı BİRLİKTE veren seçeneği istiyor ✓ — haberdeki iki ayrıntı da karşılanmalı.

4. Balonlarda iki arkadaşın konuşması verilmiştir. Deniz karşısındakini suçlamak yerine kendi duygusunu ve yaşadığı sonucu anlatmıştır. Deniz'in tercih ettiği bu anlatım biçimine ne ad verilir?

• A) Sen dili
• B) Emir cümlesi
• C) Alay etme
• D) Ben dili

Doğru cevap: D — Kişinin kendi duygusunu anlatarak, suçlamadan konuşmasına ben dili denir.

1. Deniz’in cümlesine bakalım: "Sıram dağıtılınca üzülüyorum ve derse hazırlanamıyorum."
2. Bu cümlede karşı tarafı suçlayan bir ifade yok. Deniz "sen dağıttın, sen suçlusun" dememiş.
3. Bunun yerine kendi duygusunu ("üzülüyorum") ve yaşadığı sonucu ("hazırlanamıyorum") anlatmış. Bu anlatım biçimine ben dili denir.
4. Denetleyelim: Kaan savunmaya geçmemiş, yardım etmeyi önermiş ✓ — ben dilinin amacı da bu, çatışmayı büyütmeden çözüme gitmek.

5. Depremin ardından kurulan çadır kentte gönüllüler sıcak yemek dağıtmakta, farklı illerden gelen aileler battaniye ve kışlık kıyafet göndermektedir. Toplumun gösterdiği bu davranış hangi değerle açıklanır?

• A) Yardımlaşma ve dayanışma
• B) Rekabet duygusu
• C) Bireysel çıkar
• D) Kayıtsız kalma

Doğru cevap: A — Zor günde insanların gönüllü olarak birbirine destek olmasına yardımlaşma ve dayanışma denir.

1. Metindeki iki davranışa bakalım: gönüllüler sıcak yemek dağıtıyor, başka illerden aileler battaniye ve kıyafet gönderiyor.
2. İkisinde de karşılık beklenmiyor; insanlar kendi istekleriyle destek oluyor.
3. Ortak bir ihtiyaç için birlikte hareket etmeye yardımlaşma ve dayanışma denir. Toplumu zor günlerde ayakta tutan değer budur.
4. Denetleyelim: yardım edenler depremzedeleri tanımıyor ✓ — yine de destek oluyorlar, bu dayanışmanın tanımına tam uyuyor.

6. Tabloda 5-A sınıfının nöbet çizelgesi verilmiştir. Salı günü Kaan görevini unutmuş, sınıftaki bitkiler susuz kalarak solmuştur. Yaşanan bu durum sorumluluk konusunda neyi gösterir?

• A) Nöbet çizelgesinin gereksiz olduğunu
• B) Sorumluluğun yalnızca öğretmene ait olduğunu
• C) Bir kişinin görevini yapmamasının herkesi etkilediğini
• D) Bitkilerin sınıfta bulunmaması gerektiğini

Doğru cevap: C — Ortak yaşamda bir kişinin görevini aksatması bütün grubu etkiler; sınıfın bitkileri bu yüzden zarar görmüştür.

1. Çizelgeye göre salı günü sulama görevi Kaan’a verilmiş.
2. Kaan görevini unutmuş; sonuçta bitkiler susuz kalıp solmuş.
3. Zarar gören şey Kaan’ın kendi eşyası değil, SINIFIN ortak bitkileri. Yani bir kişinin ihmali herkesi etkilemiş.
4. Denetleyelim: nöbet çizelgesi tam da bunun için var ✓ — görevler paylaşılıyor ve her biri ortak yaşamı ilgilendiriyor.

7. Sınıfa yeni gelen görme engelli arkadaşının ders notlarını takip edemediğini fark eden Yusuf, notları sesli olarak kaydedip ona göndermeye başladı. Yusuf'un arkadaşının yerine kendini koyarak geliştirdiği bu tutum aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır?

• A) Önyargı
• B) Rekabet
• C) Kayıtsızlık
• D) Empati

Doğru cevap: D — Bir başkasının duygu ve ihtiyacını onun yerine geçerek anlamaya empati denir.

1. Yusuf’un yaptıklarını sırayla okuyalım. Önce arkadaşının ders notlarını takip edemediğini fark etmiş.
2. Sonra kendini onun yerine koyup neye ihtiyacı olduğunu düşünmüş: notları duyabilmesi gerekiyor.
3. Son olarak buna uygun bir çözüm üretmiş — notları sesli kaydedip göndermiş. Bu tutumun adı empatidir.
4. Denetleyelim: empati yalnız anlamakla kalmaz, çoğu zaman bir davranışa dönüşür ✓ — Yusuf’ta olan da bu.

8. Grafikte bir okulda düzenlenen kitap bağışı kampanyasında şubelerin topladığı kitap sayıları verilmiştir. Kampanya sonunda en çok kitap toplayan şubeye teşekkür belgesi verilecektir. Grafiğe göre belge hangi şubeye verilmelidir?

• A) 5-A şubesine
• B) 5-B şubesine
• C) 5-C şubesine
• D) 5-D şubesine

Doğru cevap: B — Grafikteki en büyük değer 31 kitapla 5-B şubesine ait; teşekkür belgesi 5-B’ye verilmelidir.

1. Grafikten dört değeri okuyalım: 5-A 24, 5-B 31, 5-C 18, 5-D 27 kitap.
2. Soru en ÇOK kitap toplayan şubeyi istiyor; öyleyse en büyük değeri arayacağız.
3. Sıralayalım: 18 < 24 < 27 < 31. En büyük değer 31.
4. Denetleyelim: 31 değeri 5-B sütununa ait ✓.

9. Bir sınıfta öğrenciler "Söz hakkı isteyen parmak kaldırır." kuralını birlikte belirlemiştir. Ancak birkaç öğrenci parmak kaldırmadan konuşunca ders anlaşılmaz hâle gelmiş, kimse birbirini duyamamıştır. Ortaya çıkan bu sonuç kurallarla ilgili hangi yargıyı doğrular?

• A) Kurallara uyulmadığında ortak yaşam zorlaşır.
• B) Kurallar yalnızca öğretmenleri bağlar.
• C) Sınıfta kural belirlemek gereksizdir.
• D) Kurallar sadece okul dışında geçerlidir.

Doğru cevap: A — Kurallar ortak yaşamı düzenler; uyulmadığında düzen bozulur ve birlikte yaşamak zorlaşır.

1. Olayı adım adım izleyelim. Kural sınıfın kendi ortak kararıyla konulmuş: söz isteyen parmak kaldıracak.
2. Birkaç öğrenci kurala uymamış ve parmak kaldırmadan konuşmuş.
3. Sonuç: ders anlaşılmaz hâle gelmiş, kimse kimseyi duyamamış. Yani kurala uyulmayınca ortak yaşam zorlaşmış.
4. Denetleyelim: kurala uymayanlar birkaç kişi ama etkilenen HERKES ✓ — kuralların ortak olmasının nedeni bu.

10. Kantin önünde her teneffüs izdiham yaşanmaktadır. Öğrenci kurulu şemadaki basamakları sırayla izleyerek çalışmaktadır. Kurul üyeleri toplantıda "Sıra numarası veren bir düzenek kuralım." fikrini ortaya attığında şemanın hangi basamağında bulunmaktadır?

• A) Sorunu fark etme basamağında
• B) Nedenlerini araştırma basamağında
• C) Uygulama ve değerlendirme basamağında
• D) Çözüm önerileri üretme basamağında

Doğru cevap: D — Sıra numarası fikri henüz denenmemiş bir öneri olduğu için kurul çözüm önerileri üretme basamağındadır.

1. Şemadaki dört basamağı sırayla okuyalım: sorunu fark et → nedenlerini araştır → çözüm önerileri üret → uygula ve değerlendir.
2. Sorun zaten fark edilmiş: kantin önündeki izdiham. Nedenler de araştırılmış olmalı ki toplantıya geçilmiş.
3. Toplantıda ortaya atılan "sıra numarası veren düzenek kuralım" fikri henüz uygulanmamış bir ÖNERİDİR. Öyleyse kurul üçüncü basamakta.
4. Denetleyelim: düzenek kurulup sonuç ölçülseydi dördüncü basamağa geçilmiş olurdu ✓.

11. Bir öğrenci, sınıf arkadaşının teneffüste izinsiz çektiği fotoğrafını sosyal medyada paylaşmıştır. Fotoğrafı paylaşılan arkadaşı bu durumdan çok rahatsız olmuş ve kaldırılmasını istemiştir. Yapılan bu paylaşım arkadaşının hangi hakkını çiğnemiştir?

• A) Eğitim hakkını
• B) Seyahat hakkını
• C) Özel hayatın gizliliği hakkını
• D) Beslenme hakkını

Doğru cevap: C — Kişinin izni olmadan görüntüsünün paylaşılması özel hayatın gizliliği hakkını çiğner.

1. Olayda iki ayrı izinsizlik var: fotoğraf izinsiz çekilmiş, sonra yine izinsiz paylaşılmış.
2. Bir kişinin görüntüsü onun özel hayatına aittir; nerede, kiminle, nasıl göründüğü kendi bilgisidir.
3. İzin alınmadan paylaşıldığında bu bilgi herkese açılır. Çiğnenen hak, özel hayatın gizliliği hakkıdır.
4. Denetleyelim: arkadaşı rahatsız olmuş ve kaldırılmasını istemiş ✓ — hakkının çiğnendiğini kendisi de belirtiyor.

12. Kartlarda dört ifade numaralandırılarak verilmiştir. Bu ifadelerden yalnızca biri hak, diğer üçü sorumluluk bildirmektedir. Numaralara göre hak bildiren kart hangi numaradadır?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) IV

Doğru cevap: B — Sağlıklı bir çevrede yaşamak haktır; öteki üç ifade yerine getirilmesi gereken görevlerdir.

1. Kartları ayırmak için fiillerine bakalım.
2. I: kurallara "uymak", III: kitabı "vermek", IV: kurallara "uymak" — üçü de yapmakla yükümlü olunan görevler, yani sorumluluk.
3. II: sağlıklı bir çevrede "yaşamak" — bu bir görev değil, kişiye tanınan ve korunan bir imkândır. Öyleyse hak.
4. Denetleyelim: her hakkın bir sorumluluğu vardır ✓ — sağlıklı çevrede yaşama hakkının karşılığı çevreyi kirletmeme sorumluluğudur.

13. Apartmanlarına yeni taşınan aileyi hiç tanımadan "Bunlar buraya uyum sağlayamaz." diyen bir kişi, komşularıyla konuşmadan olumsuz bir karara varmıştır. Bu kişinin içine düştüğü yanlış tutum aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hoşgörü
• B) Dayanışma
• C) Sabır
• D) Önyargı

Doğru cevap: D — Tanımadan ve bilgi edinmeden verilen olumsuz karara önyargı denir.

1. Kişinin durumunu adım adım inceleyelim. Yeni komşularını hiç tanımıyor.
2. Onlarla konuşmamış, haklarında hiçbir bilgi edinmemiş.
3. Buna rağmen olumsuz bir karara varmış: "Bunlar buraya uyum sağlayamaz." Bilgiye dayanmayan bu olumsuz yargının adı önyargıdır.
4. Denetleyelim: kişi komşularını tanıdıktan sonra farklı düşünebilir ✓ — önyargının yanlışlığı da buradan anlaşılır.

14. Zaman şeridinde Elif'in bir gününden kesitler verilmiştir. Şeritteki 07.30 ve 16.00 saatlerinde yaptığı işler dikkate alındığında Elif hangi iki rolünün gereğini yerine getirmiştir?

• A) Abla ve sporcu rolünün
• B) Seçmen ve tüketici rolünün
• C) Öğretmen ve müşteri rolünün
• D) Sürücü ve yolcu rolünün

Doğru cevap: A — Kardeşine kahvaltı hazırlamak abla rolünün, antrenmana gitmek sporcu rolünün gereğidir.

1. Rol, kişinin bulunduğu yere göre üstlendiği görevdir. Bir kişi gün içinde birden çok rol taşır.
2. Şeritte 07.30’da Elif kardeşine kahvaltı hazırlamış. Bu davranış ABLA rolüyle ilgilidir.
3. 16.00’da voleybol antrenmanına gitmiş. Bu da takım oyuncusu, yani SPORCU rolüyle ilgilidir.
4. Denetleyelim: soru yalnız bu iki saati istiyor ✓ — 08.30’daki derse katılma öğrenci rolüne, 19.00’daki ödev de yine öğrenci rolüne girer.

15. Bir öğrenci defterine şunları yazdı: "Haklarım bana tanınmıştır, sorumluluklarım ise benim yerine getirmem gereken görevlerdir. Hakkım olduğu için sınıfta istediğim zaman istediğim gibi davranabilirim." Öğrencinin bu yazısında yer alan hatalı düşünce hangisidir?

• A) Hakların kendisine tanındığını söylemesi
• B) Sorumluluğu görev olarak tanımlaması
• C) Özgürlüğünün hiçbir sınırı olmadığını sanması
• D) Hak ile sorumluluğu birlikte ele alması

Doğru cevap: C — Bir kişinin özgürlüğü başkalarının hakkının başladığı yerde biter; sınırsız değildir.

1. Öğrencinin yazısını cümle cümle denetleyelim.
2. İlk cümle doğru: haklar kişiye tanınır, sorumluluklar ise yerine getirilmesi gereken görevlerdir.
3. Son cümle ise hatalı: "Hakkım olduğu için sınıfta istediğim zaman istediğim gibi davranabilirim." Oysa herkesin özgürlüğü başkasının hakkıyla sınırlıdır.
4. Denetleyelim: öğrenci istediği zaman konuşsa arkadaşlarının dinleme hakkı zedelenir ✓ — sınır tam burada başlıyor.