Bilim, Teknoloji ve Toplum

1. Zaman şeridinde iletişimle ilgili bazı buluşlar sırasıyla verilmiştir. Şeridi inceleyen bir öğrenci iletişim araçlarının gelişimi hakkında bir yorum yapacaktır. Şeride göre yapılabilecek en doğru yorum hangisidir?

• A) Buluşlar birbirinden tamamen bağımsızdır.
• B) İletişim araçları yalnızca son yüzyılda ortaya çıkmıştır.
• C) Matbaa en son bulunan iletişim aracıdır.
• D) Buluşlar zaman içinde birbirini izleyerek gelişmiştir.

Doğru cevap: D — Şeritte matbaadan akıllı telefona uzanan sıra, buluşların birbirini izleyerek geliştiğini gösterir.

1. Şeritte en eski buluş 1450'de matbaadır.
2. Ardından 1876'da telefon gelmiştir.
3. Sonra bilgisayar ağı ve akıllı telefon eklenmiştir.
4. Her yeni araç bir öncekinin üzerine kurulmuştur, gelişim birbirini izlemiştir.

2. Kartlarda dört bilim insanı verilmiştir. Bunlardan biri Semerkant'ta kurduğu gözlemevinde yıldızların yerlerini gösteren cetveller hazırlamış, astronomi alanında çığır açmıştır. Kartlara göre sözü edilen bilim insanı kimdir?

• A) Ali Kuşçu
• B) Uluğ Bey
• C) İbn-i Sina
• D) Piri Reis

Doğru cevap: B — Semerkant gözlemevini kurup yıldız cetvelleri hazırlayan bilim insanı Uluğ Bey'dir.

1. Soruda geçen şehir Semerkant'tır.
2. Anlatılan çalışma gözlemevi kurmak ve yıldız cetveli hazırlamaktır.
3. Bu çalışmalar astronomi alanındadır.
4. Semerkant gözlemevinin kurucusu Uluğ Bey'dir.

3. Belgede yeni alınan bir su ısıtıcısının kullanım kılavuzundaki uyarılar verilmiştir. Bir kişi cihaz fişe takılıyken ısıtıcıyı ıslak bezle silmeye başlamıştır. Bu kişi kılavuzdaki hangi uyarıya aykırı davranmıştır?

• A) Su seviyesi uyarısına
• B) Boşken çalıştırma uyarısına
• C) Temizlemeden önce fişi çekme uyarısına
• D) Düz zemine yerleştirme uyarısına

Doğru cevap: C — Kılavuzda temizlik öncesi fişin çekilmesi istenmiştir; kişi fiş takılıyken temizlik yapmıştır.

1. Kişi cihazı temizlemektedir.
2. Kılavuzun son maddesi temizlik öncesi fişin çekilmesini şart koşar.
3. Kişi fişi çekmeden temizliğe başlamıştır.
4. Bu davranış son maddedeki uyarıya aykırıdır.

4. Tabloda bazı buluşların toplum hayatına etkileri verilmiştir. Tabloyu inceleyen bir öğrenci buluşlar hakkında genel bir sonuca ulaşmak istemektedir. Tablodaki bilgilerden çıkarılabilecek en uygun sonuç hangisidir?

• A) Buluşlar günlük yaşamı kolaylaştırır ve değiştirir.
• B) Buluşlar yalnızca bilim insanlarını ilgilendirir.
• C) Buluşların topluma hiçbir etkisi olmamıştır.
• D) Her buluş insan sağlığına zarar vermiştir.

Doğru cevap: A — Tablodaki üç örnekte de buluş, insanların günlük yaşamını doğrudan değiştirmiştir.

1. Matbaa sayesinde kitaplar çoğalmış, okuma yaygınlaşmıştır.
2. Ampul gece çalışmayı mümkün kılmıştır.
3. Buzdolabı besinlerin bozulmasını geciktirmiştir.
4. Üç örnek de yaşamın kolaylaşıp değiştiğini gösterir.

5. Bir oyun sitesine üye olurken parola belirlemesi gereken Emir, parola olarak doğum tarihini yazmak istemiştir. Ablası bunun kolay tahmin edileceğini söyleyip daha güvenli bir parola önermiştir. Ablasının önerdiği parola aşağıdakilerden hangisi olabilir?

• A) Adının baş harfleri
• B) Doğum yılı
• C) Sınıfının adı
• D) Büyük harf, rakam ve sembol içeren karışık bir dizi

Doğru cevap: D — Güvenli parola tahmin edilmesi zor, farklı karakter türleri içeren uzun bir dizidir.

1. Doğum tarihi başkalarınca kolayca öğrenilebilir.
2. İsim ve sınıf adı da tahmin edilebilir bilgilerdir.
3. Güvenli parola kişisel bilgiden oluşmaz.
4. Harf, rakam ve sembol karışımı bir dizi en güvenlisidir.

6. Balonda tanımadığı bir hesabın Ece'ye gönderdiği mesaj verilmiştir. Ece bu mesajı okuduğunda heyecanlanmış, ancak güvenli internet kurallarını hatırlamıştır. Ece'nin bu durumda yapması gereken davranış nedir?

• A) İstenen bilgileri hemen göndermelidir.
• B) Adresini yazıp okulunu gizlemelidir.
• C) Bilgi vermeyip durumu bir yetişkine bildirmelidir.
• D) Hesabı bütün arkadaşlarına tavsiye etmelidir.

Doğru cevap: C — Tanınmayan kişilere kişisel bilgi verilmez; böyle mesajlar bir yetişkine bildirilir.

1. Mesaj tanınmayan bir hesaptan gelmiştir.
2. İstenen bilgiler adres ve okul gibi kişisel bilgilerdir.
3. Kişisel bilgiler tanınmayan kişilerle paylaşılmaz.
4. Doğru davranış bilgi vermeyip bir yetişkine haber vermektir.

7. Bir öğrenci hazırladığı sunumda internetten bulduğu fotoğrafları ve bir yazarın paragraflarını hiçbir kaynak belirtmeden kendi çalışması gibi göstermiştir. Öğrencinin bu davranışı eserleri üreten kişilerin hangi hakkını çiğnemektedir?

• A) Telif hakkını
• B) Seçme ve seçilme hakkını
• C) Barınma hakkını
• D) Dinlenme hakkını

Doğru cevap: A — Bir eseri üretenin eseri üzerindeki hakkına telif hakkı denir; kaynak göstermeden kullanmak bu hakkı çiğner.

1. Fotoğraf ve yazılar başkalarının ürettiği eserlerdir.
2. Eser sahibinin eseri üzerinde hakkı vardır.
3. Öğrenci kaynak belirtmeden bu eserleri kullanmıştır.
4. Çiğnenen hak telif hakkıdır.

8. Grafikte bir öğrencinin gün içinde ekran karşısında geçirdiği süreler verilmiştir. Doktoru ona toplam ekran süresini azaltmasını, en çok vakit ayırdığı etkinlikten başlamasını önermiştir. Grafiğe göre öğrenci ilk olarak hangi etkinliğin süresini kısmalıdır?

• A) Ders etkinliğinin
• B) Oyun etkinliğinin
• C) Video etkinliğinin
• D) Okuma etkinliğinin

Doğru cevap: B — En uzun sütun 5 saatle oyuna aittir; azaltmaya buradan başlanmalıdır.

1. Grafikteki süreler 2, 5, 3 ve 1 saattir.
2. En büyük değer 5 saattir.
3. Bu süre oyun sütununa aittir.
4. İlk kısılacak etkinlik oyundur.

9. Şemada bilimsel bir çalışmanın basamakları verilmiştir. Bitkilerin ışıksız ortamda solduğunu düşünen bir öğrenci, iki saksıyı biri karanlık biri aydınlık odada tutup her gün boy ölçümü almaktadır. Şemaya göre öğrencinin bulunduğu basamak hangisidir?

• A) Soru sorma
• B) Araştırma
• C) Sonucu paylaşma
• D) Deney yapma

Doğru cevap: D — İki farklı ortam kurup düzenli ölçüm almak deney basamağıdır.

1. Öğrenci sorusunu zaten belirlemiştir.
2. Araştırma sonrası bir düzenek kurmuştur.
3. İki saksıyı farklı koşullarda tutup ölçüm almaktadır.
4. Kontrollü koşulda ölçüm almak deney yapmaktır.

10. Köyüne elektrik gelmeden önce akşamları gaz lambasıyla ders çalıştığını anlatan bir dede, elektrikten sonra evde buzdolabı ve televizyon olduğunu, akşamları çok daha uzun süre okuyabildiklerini söylemektedir. Dedenin anlattıkları teknolojinin toplum üzerindeki hangi etkisini ortaya koyar?

• A) Yaşam biçimini değiştirdiğini
• B) Nüfusu azalttığını
• C) Bütün gelenekleri yok ettiğini
• D) İklimi değiştirdiğini

Doğru cevap: A — Elektrikle birlikte günlük alışkanlıklar ve ev yaşamı değişmiştir.

1. Elektrik öncesinde aydınlatma gaz lambasıyla yapılıyordu.
2. Elektrikten sonra evde yeni araçlar kullanılmaya başlandı.
3. Akşam saatlerinin kullanımı da değişti.
4. Bu değişim teknolojinin yaşam biçimini değiştirdiğini gösterir.

11. Kartlarda bir araştırmada kullanılabilecek dört bilgi kaynağı numaralandırılmıştır. Ödevini hazırlayan bir öğrenci yalnızca güvenilir kaynaklardan yararlanmak istemektedir. Numaralara göre öğrencinin uzak durması gereken kaynak hangisidir?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) IV

Doğru cevap: C — Kim tarafından yazıldığı belli olmayan paylaşımların doğruluğu denetlenemez.

1. Ansiklopedi, üniversite yayını ve resmî kurum sitesi denetlenmiş kaynaklardır.
2. III numaralı kartta kaynağın kim olduğu belirsizdir.
3. Kaynağı bilinmeyen bilginin doğruluğu sınanamaz.
4. Öğrenci III numaralı kaynaktan uzak durmalıdır.

12. Belgede bir buluş için düzenlenen resmî kayıt verilmiştir. Buluş sahibi, ürünü izinsiz üretip satan bir firmaya karşı bu belgeye dayanarak hakkını aramıştır. Belgenin buluş sahibine sağladığı temel yarar nedir?

• A) Buluşun daha ucuza üretilmesini sağlar.
• B) Buluş üzerindeki hakkını koruma altına alır.
• C) Buluşun herkesçe serbestçe kopyalanmasını sağlar.
• D) Buluşun adının her yıl değiştirilmesini zorunlu kılar.

Doğru cevap: B — Patent, buluş sahibinin buluşu üzerindeki hakkını belirli bir süre koruma altına alır.

1. Belgede buluş, sahibi ve koruma süresi yazmaktadır.
2. Firma ürünü izinsiz üretmiştir.
3. Buluş sahibi belgeye dayanarak hak arayabilmiştir.
4. Demek ki belge buluş üzerindeki hakkı koruma altına alır.

13. Hücrelerimizdeki DNA onarım mekanizmalarını inceleyen Türk bilim insanı Aziz Sancar, uzun yıllar süren laboratuvar çalışmalarının ardından 2015 yılında Nobel Kimya Ödülü ile onurlandırılmıştır. Aziz Sancar'ın ulaştığı bu başarı öncelikle hangi alandaki emeğinin karşılığıdır?

• A) Coğrafi keşifler alanındaki
• B) Mimarlık alanındaki
• C) Denizcilik alanındaki
• D) Bilimsel araştırma alanındaki

Doğru cevap: D — Ödül, laboratuvarda yürütülen uzun soluklu bilimsel araştırmaların sonucudur.

1. Aziz Sancar hücrelerdeki onarım düzeneğini incelemiştir.
2. Bu çalışmalar laboratuvarda yıllarca sürmüştür.
3. Ödül kimya dalında verilmiştir.
4. Başarı bilimsel araştırma alanındaki emeğin karşılığıdır.

14. Tabloda ülkemizde cep telefonu kullanan kişi sayısının yıllara göre değişimi verilmiştir. Bir araştırmacı bu verilerden yararlanarak raporuna tek cümlelik bir sonuç yazacaktır. Tabloya göre yazılabilecek en doğru cümle hangisidir?

• A) Cep telefonu kullanımı yıllar içinde artmıştır.
• B) Kullanıcı sayısı her yıl yarıya inmiştir.
• C) Kullanıcı sayısı hiç değişmemiştir.
• D) En çok kullanıcı 2005 yılında olmuştur.

Doğru cevap: A — Tabloda 43, 73 ve 92 milyon değerleri sürekli artmaktadır.

1. 2005 yılında 43 milyon kullanıcı vardır.
2. 2015 yılında bu sayı 73 milyona çıkmıştır.
3. 2023 yılında 92 milyona ulaşmıştır.
4. Değerler sürekli büyüdüğü için kullanım artmıştır.

15. Bir öğrenci "Teknoloji ürünleri her zaman yararlıdır, hiçbir olumsuz yanı yoktur." demiştir. Arkadaşı bu görüşe katılmayarak teknolojinin bilinçsiz kullanımına dair bir örnek vermiştir. Arkadaşının verdiği örnek aşağıdakilerden hangisi olabilir?

• A) Buzdolabının besinleri koruması
• B) Uzun süre ekrana bakmanın göz sağlığını bozması
• C) Çamaşır makinesinin zaman kazandırması
• D) İnternetin bilgiye ulaşmayı kolaylaştırması

Doğru cevap: B — Teknoloji doğru kullanılmazsa zarar verebilir; uzun süreli ekran kullanımı göz sağlığını bozar.

1. Arkadaşı olumsuz bir örnek vermek istemektedir.
2. A, C ve D seçeneklerinde yarar anlatılmaktadır.
3. B seçeneğinde ise bir zarardan söz edilmektedir.
4. Bu nedenle uygun örnek B seçeneğidir.