Dört Ayrı Ölçüt
Cümleler dört ayrı açıdan sınıflandırılır; bir cümle aynı anda dördünde de bir yere düşer.
1. Yüklemin türüne göre: fiil / isim cümlesi
2. Yüklemin yerine göre: kurallı / devrik
3. Anlamına göre: olumlu / olumsuz / soru / ünlem
4. Yapısına göre: basit / birleşik / sıralı / bağlı
Yüklemin Türü ve Yeri
Yüklem çekimli fiilse fiil cümlesi, isim ya da isim soylu sözcükse isim cümlesidir.
"Çocuk uyudu." → fiil cümlesi
"Bu kitap çok güzeldi." → isim cümlesi
Yüklem sondaysa kurallı, sonda değilse devrik cümledir: "Geldi kardeşim."
Yapısına Göre
Basit: tek yargı, fiilimsi yok. "Kardeşim okula gitti."
Birleşik: içinde fiilimsi ya da yan cümlecik var. "Koşarak gelen çocuk düştü."
Sıralı: virgülle bağlanmış birden çok cümle. "Kapıyı açtı, içeri girdi."
Bağlı: "ve, ama, fakat" gibi bağlaçlarla bağlanmış. "Aradım ama bulamadım."
Kısa ölçüt: fiilimsi varsa cümle basit değildir.
Sık Yapılan Hata
Uzun cümleyi otomatik olarak birleşik saymak. Uzunluk ölçüt değildir; ölçüt yargı sayısıdır. Beş ögeli uzun bir cümle tek yargı taşıyorsa basittir.
İkinci hata: sıralı ile bağlı cümleyi karıştırmak. Virgül varsa sıralı, bağlaç varsa bağlıdır.
Sık sorulanlar
Uzun cümle her zaman birleşik midir?
Hayır. Ölçüt uzunluk değil, yargı sayısıdır. Tek yüklemli ve fiilimsisiz bir cümle ne kadar uzun olursa olsun basittir.
İsim cümlesi nasıl anlaşılır?
Yükleme bakılır. Yüklem çekimli fiil değilse, isim ya da isim soylu bir sözcükse cümle isim cümlesidir.