Tahtadaki Üç Cümle
Öğretmen tahtaya üç cümle yazıyor ve "Bunlar aynı yapıda mı?" diye soruyor.
(1) Zil çaldı, öğrenciler bahçeye koştu.
(2) Zil çaldı ama kimse yerinden kalkmadı.
(3) Zil çalınca öğrenciler bahçeye koştu.
Sınıfın yarısı "Üçünde de iki olay var, hepsi aynı." diyor. Oysa üçü de ayrı türde. (1) sıralı, (2) bağlı, (3) birleşik cümledir. Aradaki farkı yaratan şey olay sayısı değil, çekimli yüklem sayısı ve yüklemlerin birbirine nasıl bağlandığıdır.
(3) numaralı cümlede "çalınca" sözcüğü bir iş bildiriyor ama kip ve kişi eki almamış; bir zarf-fiil. Tek başına yargı kuramaz, asıl yargıya ("koştu") yaslanır. Bu yüzden cümlede yüklem bir tanedir.
Yöntem: Önce Yüklemleri Say
Yapı sorularında ezber tanım yerine üç adım işe yarar:
- Cümledeki bütün fiilleri ve ek-fiil almış isimleri işaretle.
- Kip ve kişi eki alanları (geldi, okuyoruz, güzeldi) yüklem say.
- Ek almış ama çekimlenmemiş olanları (gelince, okuyan, güzelleşmek) fiilimsi olarak ayrı not et.
Sonra tabloya bak:
- 1 yüklem, fiilimsi ya da yan cümle yok → basit cümle: "Kütüphane cumartesi saat 17.00'de kapanır."
- 1 temel yüklem + yan cümle → birleşik cümle.
- 2 ya da daha çok yüklem, virgül veya noktalı virgülle → sıralı cümle.
- 2 ya da daha çok yüklem, bağlaçla → bağlı cümle.
Birleşik Cümle Dört Yoldan Kurulur
Yan cümle, temel cümleye dört farklı kapıdan girebilir:
(1) Fiilimsiyle: "Kitabı bitirdiğimde saat 2'yi geçmişti."
(2) Şart ekiyle: "Servis 10 dakika gecikirse ilk derse yetişemeyiz."
(3) "ki" bağlacıyla: "Öyle yorulmuştu ki merdivenleri zor çıktı."
(4) Alıntıyla (iç içe): "Dedem 'Fidanları sonbaharda dikeriz.' dedi."
(4) numaralı örnekte tırnak içindeki cümle, bütün cümlenin nesnesi olmuştur. Bu yüzden iki yüklem görünse de cümle sıralı sayılmaz; biri ötekinin içine yerleşmiştir.
Küçük bir soru: "Nereye gideceğimizi kimse söylemedi." cümlesi hangi türdendir? Bir satır aşağıda cevabı var; önce kendin karar ver.
Cevap: birleşik. "Gideceğimizi" sözcüğü -ecek sıfat-fiil ekiyle kurulmuş bir fiilimsi ve "nereye" sözcüğünü kendine bağlayarak yan cümle oluşturuyor.
Bir sınır durum: "dondurma", "çakmak", "dolma" gibi kalıcı isim olmuş sözcükler artık fiilimsi sayılmaz. "Çocuklar dondurma yedi." basit cümledir.
Sıralı mı, Bağlı mı? Aradaki Tek Sözcük
"Rüzgâr sertleşti, tekneler limana döndü." İki yüklem var ve virgülle ayrılmış: sıralı. Aynı cümleyi "Rüzgâr sertleşti ve tekneler limana döndü." diye yazarsak bağlı olur. Değişen tek şey bağlaçtır.
Sıralı cümlelerde ortak öge de sorulur. "Kardeşim kahvaltısını yaptı, çantasını aldı." cümlesinde iki yüklemin öznesi aynıdır ("kardeşim"). Ortak ögesi olan sıralı cümleye bağımlı sıralı, ortak ögesi olmayana bağımsız sıralı denir.
Bağlı cümleyi kuran başlıca bağlaçlar: ve, ama, fakat, ancak, çünkü, oysa, hâlbuki, ya da, hem... hem de. "Maç 90 dakika sürdü ama iki takım da gol atamadı." bağlı cümledir.
Yüklemin Türü ve Yeri
Yüklem çekimli bir fiilse fiil cümlesi, ek-fiil almış bir isimse isim cümlesi vardır. "Sınıf boşalmıştı." fiil cümlesidir (boşal- fiil kökü). "Sınıf boştu." isim cümlesidir (boş + idi). İkisinin sonunda da "-tı" var; karar verdiren şey ek değil, kökün türüdür.
Yerine göre: yüklem sondaysa kurallı ("Beklenen mektup sonunda geldi."), başka yerdeyse devrik ("Geldi sonunda beklenen mektup."), hiç yoksa eksiltili cümle vardır. Eksiltili cümle çoğu zaman üç noktayla biter: "Ne o kalabalık, ne o gürültü..."
Biçim Olumsuz, Anlam Olumlu
Anlamına göre sınıflandırmada biçim ile anlam ayrışabilir. LGS'nin sevdiği yer burasıdır.
- "Bu yaz bahçedeki erikten tatmayan olmadı." → iki olumsuzluk birbirini götürür; biçimce olumsuz, anlamca olumlu (herkes tattı).
- "Ne aradı ne sordu." → yüklem olumlu çekimli ama "ne... ne" yapısı anlamı olumsuz yapar.
- "Bu sıcakta kim koşar ki?" → soru biçiminde ama cevap beklemiyor; "kimse koşmaz" demek istiyor.
Sık yapılan hata: Öğrenciler "ve" sözcüğünü görünce cümleyi hemen bağlı sanıyor. "Elif ve Deniz kütüphaneye gitti." cümlesinde "ve" iki sözcüğü bağlıyor, iki cümleyi değil. Yüklem tek ("gitti"), cümle basittir. İkinci yaygın hata da fiilimsiyi yüklem saymaktır: "Koşarak gelen çocuk" öbeğinde 2 fiilimsi var ama hiç yüklem yok.
LGS Tipi Soru ve Çözüm Yolu
Yeni nesil sorularda cümleler çoğu zaman bir afiş, konuşma balonu ya da kısa metin içinde numaralanır. Örnek:
(1) Okul koromuz cuma günü sahneye çıkıyor. (2) Provalar bitince salon süslenecek. (3) Biletler ücretsiz; herkes davetli. (4) Gösteri 1 saat sürecek ve sonunda ikram yapılacak.
Soru: "Numaralanmış cümlelerden hangisi yapıca ötekilerden farklıdır?" gibi bir kökte önce her cümlenin yanına yüklem sayısını yaz: (1) 1 yüklem, fiilimsi yok → basit. (2) "bitince" zarf-fiil → birleşik. (3) iki yargı noktalı virgülle → sıralı. (4) "ve" ile iki yüklem → bağlı. Burada dördü de farklı çıktı; soru hangisinin istendiğine göre okunur.
Sınav ipucu: soruda "anlamca", "biçimce" sözcükleri geçiyorsa yapıya değil anlama bakılıyordur; yüklem saymaya başlamadan önce kökü iki kez oku.
Kendini Dene
(1) Hava kararınca sokak lambaları yandı.
(2) Annem çorbayı pişirdi, sofrayı kurdu.
(3) Bu çantanın içinde her şey var.
(4) Anlamadığın yeri sormayı unutma.
Cevaplar: (1) birleşik, (2) bağımlı sıralı (ortak özne "annem"), (3) basit ve isim cümlesi, (4) birleşik; anlamca da emir cümlesi.
Sık sorulanlar
Fiilimsi bulunan her cümle birleşik midir?
Genel kural olarak evet; fiilimsi yan cümle kurar. Ancak dondurma, çakmak, dolma gibi kalıcı isim olmuş sözcükler fiilimsi sayılmaz ve cümleyi birleşik yapmaz.
Sıralı cümle ile bağlı cümle nasıl ayrılır?
İki cümle de birden çok yüklem taşır. Yüklemler virgül ya da noktalı virgülle ayrılmışsa sıralı, ve, ama, çünkü gibi bir bağlaçla bağlanmışsa bağlı cümledir.
Devrik cümle anlatım bozukluğu mudur?
Hayır. Devrik cümle, yüklemin sonda olmadığı dil bilgisi açısından doğru bir yapıdır; şiirde ve konuşmada vurgu için sık kullanılır.