Cümle Türleri

1. Bilim dergisinden alınan yukarıdaki metinde dört cümle numaralanmıştır. Bu numaralanmış cümlelerden hangisi isim cümlesidir?

• A) I numaralı cümle
• B) II numaralı cümle
• C) III numaralı cümle
• D) IV numaralı cümle

Doğru cevap: B — II numaralı cümlenin yüklemi “görebilmesidir” sözüdür; bu söz ek fiil almış bir ad soylu sözcüktür. Öteki cümlelerin yüklemleri ise çekimli fiildir.

1. Cümlenin türünü belirlemek için önce yükleme bakılır.
2. I. cümlenin yüklemi “duruyor”, III. cümlenin yüklemi “uyumadı” çekimli fiildir.
3. IV. cümlenin yüklemi “Uzanır” yine çekimli fiildir.
4. II. cümlenin yüklemi ek fiille kurulmuş ad soylu bir sözdür; isim cümlesidir, cevap B.

2. Aynı metin, yüklemlerin cümledeki yeri bakımından da incelenmektedir. Buna göre metindeki numaralı cümlelerden hangisi devriktir?

• A) I numaralı cümle
• B) II numaralı cümle
• C) III numaralı cümle
• D) IV numaralı cümle

Doğru cevap: D — Devrik cümlede yüklem sonda bulunmaz. IV numaralı cümlede yüklem “Uzanır” cümlenin başındadır; öteki cümlelerin yüklemleri sondadır.

1. Kurallı cümlede yüklem cümlenin sonunda yer alır.
2. I, II ve III numaralı cümlelerde yüklem son sözcüktür.
3. IV numaralı cümlede “Uzanır” yüklemi en başta bulunmaktadır.
4. Yüklemi sonda olmayan cümle devriktir; cevap D.

3. Yukarıdaki şema tahtaya çizilmiş, bir kutunun içi boş bırakılmıştır. Buna göre soru işaretli kutuya hangi açıklama gelmelidir?

• A) İçinde fiilimsi ya da yan cümlecik bulunan, birden çok yargı taşıyan cümle
• B) Yüklemi cümlenin başında bulunan cümle
• C) Yüklemi ad soylu sözcükten oluşan cümle
• D) Soru eki ya da soru sözcüğü taşıyan cümle

Doğru cevap: A — Birleşik cümlede temel yargının yanında fiilimsiyle ya da başka bir yolla kurulmuş yan cümlecik bulunur. “Zil çalınca herkes ayağa kalktı.” cümlesi buna örnektir.

1. Şemanın öteki kutuları basit, sıralı ve bağlı cümleyi tanımlıyor.
2. Boş kutu birleşik cümleye aittir.
3. Birleşik cümlenin ayırt edici özelliği yan cümlecik taşımasıdır.
4. Yan cümlecik çoğunlukla fiilimsiyle kurulur; cevap A.

4. Bir öğrenci cümleleri anlamına göre sınıflandırıp yukarıdaki çizelgeye yazmıştır. Buna göre tür bilgisi hangi satırda yanlıştır?

• A) Birinci satırda
• B) İkinci satırda
• C) Üçüncü satırda
• D) Dördüncü satırda

Doğru cevap: D — Dördüncü cümlenin yüklemi “gitmeyeceğim” biçiminde olumsuzluk eki almıştır ve cümle bir işin yapılmayacağını bildirir. Bu yüzden cümle olumsuzdur.

1. Birinci cümlede soru sözcüğü “kim” vardır; soru cümlesidir.
2. İkinci cümle bir buyruk bildirir; emir cümlesidir.
3. Üçüncü cümle şaşkınlık ve beğeni bildirir; ünlem cümlesidir.
4. Dördüncü cümlede -me olumsuzluk eki vardır; olumsuz cümledir, cevap D.

5. Tiyatro kulübünün hazırladığı yukarıdaki afiş okulun panosuna asılmıştır. Buna göre afişteki hangi cümle isim cümlesiyle kurulmuştur?

• A) Birinci cümle
• B) İkinci cümle
• C) Üçüncü cümle
• D) Alt satırdaki cümle

Doğru cevap: A — Birinci cümlenin yüklemi “ücretsizdir” sözüdür; bu söz ek fiil almış bir sıfattır, yani ad soyludur. Öteki cümlelerin yüklemleri çekimli fiildir.

1. Birinci cümlenin yüklemi “ücretsizdir” sözcüğüdür.
2. Bu sözcük fiil değildir; ek fiille yüklem yapılmış ad soylu bir sözdür.
3. “sahnelenecek”, “unutmayın”, “açılacaktır” ise çekimli fiillerdir.
4. Yüklemi ad soylu olan tek cümle birincidir; cevap A.

6. Yukarıdaki haber kupürü yapı bakımından incelenecektir. Buna göre haber metnindeki hangi cümle birleşik cümledir?

• A) Birinci cümle
• B) İkinci cümle
• C) Üçüncü cümle
• D) Dördüncü cümle

Doğru cevap: C — Üçüncü cümlede “inceleyip” zarf-fiili bir yan cümlecik kurar; cümlede hem yan cümlecik hem temel yargı bulunduğu için cümle birleşiktir. Öteki cümleler tek yargılıdır.

1. Birleşik cümle, içinde fiilimsiyle kurulmuş yan cümlecik bulunduran cümledir.
2. Birinci, ikinci ve dördüncü cümlelerde fiilimsi yoktur.
3. Üçüncü cümlede “inceleyip” sözcüğü -ip zarf-fiil ekini almıştır.
4. Bu sözcük yan cümlecik kurduğu için cümle birleşiktir; cevap C.

7. Öğretmen, biçim ile anlamın her zaman örtüşmediğini göstermek için tahtaya yukarıdaki cümleleri yazmıştır. Buna göre biçimce olumsuz olduğu hâlde anlamca olumlu olan cümle hangisidir?

• A) I numaralı cümle
• B) II numaralı cümle
• C) III numaralı cümle
• D) IV numaralı cümle

Doğru cevap: A — I. cümlede iki olumsuzluk bir arada kullanılmıştır: “izlemeyen” ve “kalmadı”. Cümlenin verdiği anlam “Herkes bu filmi izledi.” biçiminde olumludur.

1. I. cümlede olumsuzluk eki iki kez geçiyor.
2. İki olumsuzluk bir araya gelince anlam olumluya döner.
3. Cümlenin anlamı “Herkes izledi.” biçimindedir.
4. Öteki cümleler hem biçimce hem anlamca olumsuzdur; cevap A.

8. Tiyatro kulübünün provasında geçen konuşma yukarıda verilmiştir. Buna göre emir cümlesi hangi balondadır?

• A) Birinci balonda
• B) İkinci balonda
• C) Üçüncü balonda
• D) Dördüncü balonda

Doğru cevap: B — İkinci balondaki “bırak” yüklemi emir kipiyle çekimlenmiştir ve karşıdakinden bir işin yapılmasını ister. Birinci balonda soru, üçüncü balonda olumsuz, dördüncü balonda ünlem cümlesi vardır.

1. Birinci balonda “kaçta” soru sözcüğü vardır; soru cümlesidir.
2. Üçüncü balonda “gelmemiş” olumsuzluk eki almıştır.
3. Dördüncü balonda ünlem işareti ve beğeni anlamı vardır.
4. İkinci balondaki “bırak” emir kipindedir; cevap B.

9. Sınıf panosunda yapı bakımından cümle türleri ile örnekler karışık asılmıştır. Buna göre doğru eşleştirme hangi seçenektedir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c, 4-d
• B) 1-c, 2-a, 3-b, 4-d
• C) 1-c, 2-b, 3-a, 4-d
• D) 1-d, 2-c, 3-b, 4-a

Doğru cevap: C — “Sabah erkenden istasyona vardık.” tek yargılıdır, basittir (1-c). “Kapıyı usulca açtı, içeri girdi.” virgülle bağlanmıştır, sıralıdır (2-b). “ama” bağlacıyla kurulan cümle bağlıdır (3-a). “duyunca” zarf-fiili yan cümlecik kurduğu için cümle birleşiktir (4-d).

1. c cümlesinde tek yüklem ve fiilimsi yoktur: 1-c.
2. b cümlesinde iki yargı virgülle bağlanmıştır: 2-b.
3. a cümlesinde iki yargı “ama” bağlacıyla bağlanmıştır: 3-a.
4. d cümlesinde “duyunca” yan cümlecik kurar: 4-d; cevap C.

10. Yukarıda bir öğrencinin cümle türleri konusunda aldığı notlar sıralanmıştır. Bu notların hangi maddesinde yanlışlık vardır?

• A) Birinci maddede
• B) İkinci maddede
• C) Üçüncü maddede
• D) Dördüncü maddede

Doğru cevap: D — Soru eki alan her cümle soru sormaz. “Bilmez miyim onu!” cümlesinde soru eki vardır; ancak cümle pekiştirme ve ünlem anlamı taşır, cevap beklemez.

1. Birinci ve ikinci maddelerdeki tanımlar doğrudur.
2. Üçüncü maddede fiilimsinin yan cümlecik kurduğu doğru belirtilmiştir.
3. Dördüncü maddede “mutlaka” sözü kuralı yanlış genellemektedir.
4. Soru eki taşıyıp cevap beklemeyen cümleler vardır; cevap D.

11. Yapı konusunu pekiştirmek için sınıfa yukarıdaki dört kart dağıtılmıştır. Buna göre hangi kart basit cümledir?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: C — C kartındaki cümlede tek yüklem vardır ve fiilimsi bulunmaz; bu yüzden basittir. A kartında “yağınca” zarf-fiili, B kartında “ve” bağlacı, D kartında ise virgülle bağlanan iki yargı vardır.

1. A kartında “yağınca” fiilimsisi yan cümlecik kurar; birleşiktir.
2. B kartında iki yargı “ve” bağlacıyla bağlanmıştır; bağlıdır.
3. D kartında iki yargı virgülle sıralanmıştır; sıralıdır.
4. C kartında tek yargı ve fiilimsisiz bir yapı vardır; cevap C.

12. Yukarıdaki sıralı cümle, anlamı değişmeden bağlı cümleye dönüştürülecektir. Buna göre kutuya yazılacak bağlı cümle biçimi hangisidir?

• A) Perde kapandı ve seyirciler ayakta alkışladı.
• B) Perde kapanınca seyirciler ayakta alkışladı.
• C) Perde kapandı; seyirciler ayakta alkışladı.
• D) Seyirciler ayakta alkışlarken perde kapandı.

Doğru cevap: A — Bağlı cümlede yargılar bağlaçla birbirine bağlanır. “ve” bağlacı kullanıldığında cümle bağlı hâle gelir; noktalı virgül kullanımı cümleyi yine sıralı bırakır, fiilimsi kullanımı ise birleşik yapar.

1. Bağlı cümlenin ayırt edici özelliği bağlaç kullanılmasıdır.
2. B ve D seçeneklerinde fiilimsi vardır; bunlar birleşik cümledir.
3. C seçeneğinde noktalı virgül kullanılmıştır; cümle sıralı kalır.
4. A seçeneğinde “ve” bağlacı vardır; cevap A.

13. Türkçe dersinde okunan yukarıdaki şiirin ilk dizesi cümle türleri bakımından incelenmiştir. Buna göre ilk dizedeki cümle için ne söylenebilir?

• A) Kurallı bir fiil cümlesidir.
• B) Devrik bir fiil cümlesidir.
• C) Devrik bir isim cümlesidir.
• D) Kurallı bir isim cümlesidir.

Doğru cevap: C — Dizedeki yüklem “güzeldir” sözüdür; bu söz ek fiil almış bir sıfattır, yani ad soyludur. Yüklem cümlenin başında bulunduğu için cümle aynı zamanda devriktir.

1. Dizenin yüklemini bulalım: “güzeldir”.
2. Bu söz fiil değil, ek fiille yüklem yapılmış bir sıfattır; cümle isim cümlesidir.
3. Yüklem dizenin başında yer almaktadır.
4. Yüklemi sonda olmayan cümle devriktir; cevap C.

14. Kulüp danışmanı yukarıdaki grafiğin altına bir cümle yazacaktır. Aday cümlelerden hangisi isim cümlesiyle yazılmıştır?

• A) Katılım her yıl düzenli biçimde artmıştır.
• B) En yüksek katılım 2024 yılındadır.
• C) Kulüp dört yılda pek çok yeni üye kazanmıştır.
• D) Öğrenciler tiyatroya her geçen yıl daha çok ilgi göstermiştir.

Doğru cevap: B — B seçeneğinin yüklemi “yılındadır” sözüdür; bu söz ek fiil almış bir addır. Öteki seçeneklerin yüklemleri “artmıştır”, “kazanmıştır”, “göstermiştir” çekimli fiilleridir.

1. Cümlenin türünü belirlemek için yükleme bakılır.
2. A, C ve D seçeneklerinin yüklemleri çekimli fiildir.
3. B seçeneğinin yüklemi “yılındadır” biçiminde ad soyludur.
4. Ad soylu yüklem isim cümlesi kurar; cevap B.

15. Konu tekrarında kullanılan yukarıdaki çizelgenin son satırı boş bırakılmıştır. Buna göre boş hücreye hangi tür yazılmalıdır?

• A) Soru
• B) Emir
• C) Olumlu
• D) Ünlem

Doğru cevap: D — Son cümlede “Ne kadar da” pekiştirmesi ve ünlem işareti kullanılmıştır; cümle hayranlık ve şaşkınlık bildirir. Bu yüzden ünlem cümlesidir.

1. Cümlenin sonunda ünlem işareti bulunmaktadır.
2. Cümlede soru sözcüğü ya da soru eki yoktur.
3. Bir buyruk da verilmemektedir.
4. Şaşkınlık ve beğeni bildiren bu cümle ünlem cümlesidir; cevap D.