Cümlenin Ögeleri

1. Sağlık metninden alınan bir cümle yukarıda ögelerine ayrılmış, ancak bir kutu boş bırakılmıştır. Soru işaretiyle gösterilen kutuya hangi öge adı gelmelidir?

• A) Zarf tümleci
• B) Dolaylı tümleç
• C) Belirtili nesne
• D) Özne

Doğru cevap: B — Yükleme “Kime verir?” diye sorulduğunda cevap “kapıdan giren her hastaya” olur. Yönelme durum eki (-e) almış ve bu soruların cevabı olan öge dolaylı tümleçtir (yer tamlayıcısı).

1. Önce yüklemi bulalım: “verir”.
2. Yükleme “Kime verir?” sorusunu soralım.
3. Cevap “kapıdan giren her hastaya” sözüdür ve yönelme eki almıştır.
4. Kime, kimde, kimden sorularının cevabı dolaylı tümleçtir; cevap B.

2. Mikroplastikleri anlatan metnin dördüncü cümlesi “Araştırmacılar geçen yıl Marmara’dan aldıkları örneklerde her litrede ortalama dört parçacık saydı.” biçimindedir. Bu cümlede nesne görevinde kullanılan söz hangisidir?

• A) Araştırmacılar
• B) geçen yıl
• C) aldıkları örneklerde
• D) ortalama dört parçacık

Doğru cevap: D — Yükleme “Ne saydı?” diye sorulduğunda cevap “ortalama dört parçacık” olur. Söz belirtme durum eki almadığı için belirtisiz nesnedir.

1. Cümlenin yüklemi “saydı” sözcüğüdür.
2. “Kim saydı?” sorusunun cevabı “Araştırmacılar” olduğu için bu söz öznedir.
3. “Ne saydı?” sorusunun cevabı ise “ortalama dört parçacık”tır.
4. Bu söz nesne görevindedir ve belirtme eki almadığı için belirtisizdir; cevap D.

3. Bir öğrenci etüt defterine yukarıdaki çizelgeyi hazırladı; fakat bir cümleyi ögelerine yanlış ayırdı. Buna göre hata çizelgenin hangi satırında yapılmıştır?

• A) Birinci satırda
• B) İkinci satırda
• C) Üçüncü satırda
• D) Dördüncü satırda

Doğru cevap: D — Dördüncü cümlede “bütün gece” sözü “Ne kadar zaman yağdı?” sorusunun cevabıdır; belirtme durum eki almamıştır ve nesne olamaz. Bu söz zarf tümlecidir.

1. Dördüncü cümlenin yüklemi “yağdı” sözcüğüdür.
2. “Yağmak” eylemi nesne almaz; geçişsiz bir fiildir.
3. “Bütün gece” sözü zaman bildirdiği için zarf tümlecidir.
4. Öyleyse doğru ayrım “Özne - Zarf tümleci - Yüklem” olmalıydı; cevap D.

4. Okulun girişine yukarıdaki afiş asılmıştır. Afişteki birinci cümlede zarf tümleci görevinde kullanılan söz hangisidir?

• A) Uzman ekibimiz
• B) cuma günü
• C) konferans salonunda
• D) temel ilk yardım uygulamalarını

Doğru cevap: B — Yükleme “Ne zaman anlatacak?” diye sorulduğunda cevap “cuma günü” olur. Zaman anlamı taşıyan bu söz zarf tümlecidir. “konferans salonunda” ise “Nerede?” sorusunun cevabı olduğu için dolaylı tümleçtir.

1. Cümlenin yüklemi “anlatacak” sözcüğüdür.
2. “Kim anlatacak?” sorusunun cevabı “Uzman ekibimiz”, yani öznedir.
3. “Ne zaman anlatacak?” sorusunun cevabı “cuma günü” sözüdür.
4. Zaman bildiren söz zarf tümleci sayıldığı için cevap B olur.

5. Grup çalışmasında öğrencilere yukarıdaki dört cümle dağıtılmış ve nesnesi olmayan cümleyi bulmaları istenmiştir. Buna göre bu cümlelerden hangisinde nesne bulunmamaktadır?

• A) I numaralı cümlede
• B) II numaralı cümlede
• C) III numaralı cümlede
• D) IV numaralı cümlede

Doğru cevap: C — III. cümlenin yüklemi “çalışıyor” geçişsiz bir fiildir; “Neyi çalışıyor?” sorusu anlamsız kalır. Diğer cümlelerde “rafları”, “yeni bir kitap” ve “akşam yemeğini” sözleri nesnedir.

1. I. cümlede “Neyi düzenledi?” sorusunun cevabı “rafları”dır.
2. II. cümlede “Ne önerdi?” sorusunun cevabı “yeni bir kitap”tır.
3. IV. cümlede “Neyi yedi?” sorusunun cevabı “akşam yemeğini”dir.
4. III. cümlede bu soruların cevabı yoktur; “bahçede” dolaylı tümleçtir, cevap C.

6. Sınıf panosuna asılan yukarıdaki haber kupürü üzerinde öge çalışması yapılacaktır. Haber metninin ikinci cümlesinin öznesi hangisidir?

• A) Yeni yolu
• B) ilk gün
• C) beş yüzden fazla sürücü
• D) kullandı

Doğru cevap: C — İkinci cümlenin yüklemi “kullandı”dır. “Kim kullandı?” sorusunun cevabı “beş yüzden fazla sürücü” sözüdür; bu söz öznedir. “Yeni yolu” belirtili nesne, “ilk gün” zarf tümlecidir.

1. Cümlenin yüklemini bulalım: “kullandı”.
2. Yükleme “Kim kullandı?” sorusunu soralım.
3. Cevap “beş yüzden fazla sürücü” olduğu için bu söz öznedir.
4. “Yeni yolu” belirtme eki aldığı için nesnedir; öyleyse cevap C.

7. Bir öğrenci yukarıdaki grafiği yorumlamak için dört cümle kurmuştur. Bu cümlelerin hangisi yalnızca özne ve yüklemden oluşmuştur?

• A) Ekran süresi her yıl artmıştır.
• B) Öğrencilerin ekran süresi giderek yükselmiştir.
• C) Bu artış sürüyor.
• D) En yüksek değere 2023 yılında ulaşılmıştır.

Doğru cevap: C — C seçeneğinde “Bu artış” öznedir, “sürüyor” yüklemdir; başka öge yoktur. A ve B seçeneklerinde zarf tümleci, D seçeneğinde hem zarf tümleci hem dolaylı tümleç vardır.

1. A seçeneğinde “her yıl” sözü zarf tümlecidir; öge sayısı üçtür.
2. B seçeneğinde “giderek” sözü zarf tümlecidir; öge sayısı üçtür.
3. D seçeneğinde “2023 yılında” zarf tümleci, “En yüksek değere” dolaylı tümleçtir.
4. C seçeneği yalnızca iki ögeden oluşur; cevap C.

8. Okul radyosu ekibindeki iki öğrenci yukarıdaki gibi konuşmuştur. Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) kullanılan söz hangi konuşmada geçmektedir?

• A) Birinci konuşmada
• B) İkinci konuşmada
• C) Üçüncü konuşmada
• D) Dördüncü konuşmada

Doğru cevap: D — Dördüncü konuşmadaki “panoya” sözü “Nereye asalım?” sorusunun cevabıdır ve yönelme durum eki almıştır; dolaylı tümleçtir. Öteki konuşmalarda yalnızca özne, nesne ve zarf tümleci vardır.

1. Birinci konuşmada “cuma günü” zaman bildirir; zarf tümlecidir.
2. İkinci konuşmada “dün akşam” yine zarf tümlecidir.
3. Üçüncü konuşmada “birlikte” durum bildiren zarf tümlecidir.
4. Dördüncü konuşmadaki “panoya” yönelme eki alıp yer bildirir; cevap D.

9. Yukarıdaki cümle ögelerine ayrılmış, bir kutunun etiketi ise boş bırakılmıştır. Soru işaretli kutunun etiketi ne olmalıdır?

• A) Belirtisiz nesne
• B) Belirtili nesne
• C) Dolaylı tümleç
• D) Zarf tümleci

Doğru cevap: B — “bahçedeki ağaçları” sözü “Neyi budadı?” sorusunun cevabıdır ve belirtme durum eki (-ı) almıştır. Belirtme eki alan nesneye belirtili nesne denir.

1. Yüklem “budadı” sözcüğüdür.
2. “Neyi budadı?” sorusunun cevabı “bahçedeki ağaçları” sözüdür.
3. Bu söz nesnedir; sonundaki -ı belirtme durum ekidir.
4. Belirtme eki alan nesne belirtili nesne sayılır; cevap B.

10. Dil bilgisi etkinliğinde ögeler ile bunları bulmaya yarayan sorular karıştırılmıştır. Buna göre doğru eşleştirme hangi seçenekte verilmiştir?

• A) 1-d, 2-c, 3-b, 4-a
• B) 1-a, 2-b, 3-c, 4-d
• C) 1-d, 2-b, 3-c, 4-a
• D) 1-c, 2-d, 3-a, 4-b

Doğru cevap: A — Özne yüklemin bildirdiği işi yapan varlıktır (d), belirtili nesne “Kimi? Neyi?” sorularının cevabıdır (c), dolaylı tümleç “Kime? Kimde? Kimden?” sorularının cevabıdır (b), zarf tümleci ise “Ne zaman? Nasıl? Niçin?” sorularının cevabıdır (a).

1. Özne, işi yapan varlığı bildirir: 1-d.
2. Belirtili nesne “Kimi? Neyi?” sorularıyla bulunur: 2-c.
3. Dolaylı tümleç yönelme, bulunma, çıkma eklerini alır: 3-b.
4. Zarf tümleci zaman, durum ve sebep bildirir: 4-a; öyleyse cevap A.

11. Öğretmen tahtaya yukarıdaki kartı çizdi ve cümledeki ögelerin dışında kalan sözü bulmanızı istedi. Buna göre bu cümlede cümle dışı unsur hangisidir?

• A) Ah
• B) bu kitabı
• C) sana
• D) geçen yaz

Doğru cevap: A — Ünlemler, hitaplar, bağlaçlar ve ara sözler cümlenin ögesi sayılmaz. “Ah” bir ünlem olduğu için cümle dışı unsurdur. “bu kitabı” belirtili nesne, “sana” dolaylı tümleç, “geçen yaz” zarf tümlecidir.

1. Cümlenin yüklemi “vermiştim” sözcüğüdür.
2. “Neyi verdim?” sorusunun cevabı “bu kitabı”, “Kime verdim?” sorusunun cevabı “sana”dır.
3. “Ne zaman verdim?” sorusunun cevabı “geçen yaz”dır.
4. Geriye kalan “Ah” hiçbir sorunun cevabı değildir; ünlem olduğu için cümle dışı unsurdur, cevap A.

12. Yukarıda öge bulma çalışmasında izlenecek yol maddeler hâlinde verilmiştir. Bu maddelerin hangisinde yanlış bilgi verilmiştir?

• A) Birinci maddede
• B) İkinci maddede
• C) Üçüncü maddede
• D) Dördüncü maddede

Doğru cevap: D — Bir cümlenin kurallı sayılması yüklemin sonda bulunmasıyla ilgilidir; zarf tümleci taşıyıp taşımamasıyla ilgisi yoktur. “Yağmur yağdı.” cümlesi zarf tümleci taşımadığı hâlde kurallıdır.

1. Birinci maddede öge bulmaya yüklemden başlanacağı doğru söylenmiştir.
2. İkinci maddede öznenin bulunuşu doğru anlatılmıştır.
3. Üçüncü maddede belirtili nesnenin ek alışı doğru verilmiştir.
4. Dördüncü maddede kurallı cümle tanımı yanlış aktarılmıştır; cevap D.

13. Dört öğrenci kendi cümlesini ögelerine ayırmış, sonuçlar yukarıdaki kartlara yazılmıştır. Bu ayrımlardan hangisi tümüyle doğrudur?

• A) A kartındaki ayrım
• B) B kartındaki ayrım
• C) C kartındaki ayrım
• D) D kartındaki ayrım

Doğru cevap: A — B kartında özne ile nesne yer değiştirmiş, C kartında zarf tümleci nesne sanılmış, D kartında dolaylı tümleç özne sayılmıştır. Yalnızca A kartındaki ayrım doğrudur.

1. B kartında “Kim kapattı?” sorusunun cevabı “görevli”dir; özne odur.
2. C kartında “yolculuk boyunca” zaman bildirir; zarf tümlecidir.
3. D kartında “Sana” yönelme eki almıştır; dolaylı tümleçtir.
4. A kartında öge adları sorularla tam örtüşür; cevap A.

14. Triyaj uygulamasını anlatan metnin son cümlesi “Yeşil kartlı hastalar ise sıralarını sakince beklerler.” biçimindedir. Bu cümlede ögelerin sıralanışı hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Özne - Zarf tümleci - Yüklem
• B) Özne - Belirtili nesne - Zarf tümleci - Yüklem
• C) Özne - Dolaylı tümleç - Yüklem
• D) Belirtili nesne - Özne - Zarf tümleci - Yüklem

Doğru cevap: B — “Yeşil kartlı hastalar” özne, “sıralarını” belirtme eki almış belirtili nesne, “sakince” durum bildiren zarf tümleci, “beklerler” ise yüklemdir. “ise” bağlacı cümle dışı unsurdur.

1. Yüklem “beklerler” sözcüğüdür.
2. “Kim bekler?” sorusunun cevabı “Yeşil kartlı hastalar”dır, öznedir.
3. “Neyi bekler?” sorusunun cevabı “sıralarını”dır; belirtme eki aldığı için belirtili nesnedir.
4. “Nasıl bekler?” sorusunun cevabı “sakince”dir; sıralama B seçeneğindeki gibidir.

15. Bir grup, cümleleri ögelerine ayırıp sayılarını yukarıdaki çizelgeye yazmış; son satırı ise boş bırakmıştır. Buna göre boş bırakılan hücreye kaç yazılmalıdır?

• A) 2
• B) 3
• C) 4
• D) 5

Doğru cevap: C — Son cümlede “Dün akşam” zarf tümleci, “kardeşim” özne, “ödevini” belirtili nesne, “bitirdi” yüklemdir. Öge sayısı dörttür.

1. Yüklemi bulalım: “bitirdi”.
2. “Kim bitirdi?” sorusunun cevabı “kardeşim”, yani öznedir.
3. “Neyi bitirdi?” sorusunun cevabı “ödevini”, yani belirtili nesnedir.
4. “Ne zaman bitirdi?” sorusunun cevabı “Dün akşam”dır; toplam dört öge vardır, cevap C.