Anlatım Bozuklukları

1. Okul gazetesinin duyuru sayfası için yukarıdaki dört cümle yazılmıştır. Buna göre gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bozukluk hangi cümledir?

• A) I numaralı cümle
• B) II numaralı cümle
• C) III numaralı cümle
• D) IV numaralı cümle

Doğru cevap: A — I. cümlede “her hafta” sözü zaten belirli aralıklarla toplanıldığını bildirir; “düzenli olarak” sözü aynı anlamı ikinci kez verdiği için gereksizdir.

1. Cümlede aynı anlamı veren iki söz var mı, ona bakalım.
2. “Her hafta” ifadesi zaten bir düzen bildirmektedir.
3. “Düzenli olarak” sözü bu anlamı gereksiz yere yineler.
4. Sözlerden biri atıldığında anlam bozulmaz; öyleyse bozukluk I numaralı cümlededir.

2. Bir öğrenci kompozisyonundaki cümle yukarıdaki gibi düzeltilmiştir. Bu düzeltmeyle hangi anlatım bozukluğu giderilmiştir?

• A) Nesne eksikliği
• B) Dolaylı tümleç eksikliği
• C) Özne eksikliği
• D) Yüklem eksikliği

Doğru cevap: B — “sevmek” fiili “kimi?” sorusuna, “güvenmek” fiili ise “kime?” sorusuna cevap ister. Ortak kullanılan “kardeşimi” sözü ikinci yükleme uymadığı için “ona” dolaylı tümleci eklenmiştir.

1. Cümlede iki yüklem var: “sever” ve “güvenirim”.
2. “Kardeşimi sever” doğrudur; çünkü sevmek nesne alır.
3. “Kardeşimi güvenirim” yanlıştır; güvenmek yönelme eki ister.
4. Düzeltmede “ona” sözü eklenmiştir; bu bir dolaylı tümleçtir, cevap B.

3. Okulun koridoruna yukarıdaki afiş asılmıştır. Afişte anlamca çelişen sözlerin kullanıldığı cümle hangisidir?

• A) Birinci cümle
• B) İkinci cümle
• C) Üçüncü cümle
• D) Afişin alt satırı

Doğru cevap: C — “yaklaşık olarak” sözü kesin olmayan bir ölçü bildirir; “tam” sözü ise kesinlik bildirir. Bu iki söz aynı cümlede kullanıldığında birbiriyle çelişir.

1. Üçüncü cümlede süreyle ilgili iki söz bir arada kullanılmıştır.
2. “Yaklaşık olarak” tahmin bildirir.
3. “Tam” ise kesinlik bildirir; ikisi bir arada olamaz.
4. Sözlerden biri çıkarıldığında cümle düzelir; bozukluk üçüncü cümlededir.

4. Okul gazetesinin yayımladığı yukarıdaki haber, dil bakımından incelenmektedir. Özne ile yüklem arasındaki uyumsuzluk hangi bölümdedir?

• A) Manşette
• B) Birinci cümlede
• C) İkinci cümlede
• D) Üçüncü cümlede

Doğru cevap: D — Türkçede insan dışındaki varlıklar özne olduğunda yüklem tekil kullanılır. Üçüncü cümlede özne “çamlar” olduğu hâlde yüklem “yapacaklar” biçiminde çoğul yazılmıştır; doğrusu “yapacak” olmalıdır.

1. Üçüncü cümlenin öznesini bulalım: “dikilen çamlar”.
2. Çam bir bitkidir; insan dışı bir varlıktır.
3. İnsan dışı çoğul öznelerde yüklem tekil olur.
4. “yapacaklar” yerine “yapacak” denmeliydi; bozukluk üçüncü cümlededir.

5. İki arkadaş sınav hazırlığı üzerine yukarıdaki gibi konuşmuştur. Anlatım bozukluğu hangi konuşma balonundadır?

• A) Birinci balonda
• B) İkinci balonda
• C) Üçüncü balonda
• D) Dördüncü balonda

Doğru cevap: A — “zaten” ve “önceden” sözcükleri aynı cümlede aynı anlamı verir. Üstelik cümlede “geçen hafta” ifadesi de bulunduğu için üç söz birden geçmişi bildirir; bu, gereksiz sözcük kullanımıdır.

1. Birinci balondaki cümlede zaman bildiren üç ayrı söz var: geçen hafta, zaten, önceden.
2. “Zaten” ve “önceden” birbirinin yerini tutar.
3. Bunlardan biri atıldığında anlam eksilmez.
4. Gereksiz sözcük kullanımı birinci balondadır; cevap A.

6. Yukarıda bir öğrencinin anı yazısından alınan cümleler numaralanmıştır. Nesne eksikliğinden doğan bozukluk kaçıncı cümlededir?

• A) I numaralı cümlede
• B) II numaralı cümlede
• C) III numaralı cümlede
• D) IV numaralı cümlede

Doğru cevap: B — II. cümlede iki yüklem vardır: “taşıdı” ve “söndürdü”. “Su taşıdı” doğrudur; ancak “söndürdü” yüklemi “neyi?” sorusunun cevabını ister. Cümle “Köylüler hemen su taşıdı ve yangını söndürdü.” biçiminde olmalıydı.

1. II. cümledeki yüklemleri ayıralım: taşıdı, söndürdü.
2. Birinci yüklemin nesnesi “su” sözcüğüdür.
3. “Su söndürdü” denemeyeceğine göre ikinci yüklemin nesnesi eksiktir.
4. “yangını” nesnesi eklenmelidir; bozukluk II numaralı cümlededir.

7. Bir öğrenci yukarıdaki çizelgeyi doldurmuş, ancak bir cümlenin bozukluk türünü yanlış belirlemiştir. Buna göre tür bilgisi hangi satırda yanlış yazılmıştır?

• A) Birinci satırda
• B) İkinci satırda
• C) Üçüncü satırda
• D) Dördüncü satırda

Doğru cevap: C — Üçüncü cümlede özne eksik değildir; özne “Çocuklar” sözcüğüdür. Bozukluk, aynı özneye bağlı iki yüklemin biri tekil biri çoğul çekimlenmesinden, yani yüklem uyumsuzluğundan doğar.

1. Üçüncü cümlenin öznesi açıkça verilmiştir: “Çocuklar”.
2. Özne yazıldığına göre özne eksikliği söz konusu olamaz.
3. Birinci yüklem “oynuyor” tekil, ikinci yüklem “bağırıyorlardı” çoğuldur.
4. Doğru tür yüklem uyumsuzluğudur; yanlış bilgi üçüncü satırdadır.

8. Etkinlik kâğıdında bozukluk türleri ile örnek cümleler karışık verilmiştir. Buna göre doğru eşleştirme hangi seçenekte gösterilmiştir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c
• B) 1-c, 2-b, 3-a
• C) 1-b, 2-a, 3-c
• D) 1-c, 2-a, 3-b

Doğru cevap: D — “Hiç konuşmadan” ile “sessizce” aynı anlamı verdiği için gereksiz sözcük (1-c), “kesinlikle” ile “sanırım” birbiriyle çeliştiği için çelişen sözler (2-a), “etekleri tutuşmak” telaşlanmak anlamına geldiği hâlde sevinç için kullanıldığından deyim yanlışıdır (3-b).

1. c cümlesinde “konuşmadan” ve “sessizce” aynı anlamı taşır: 1-c.
2. a cümlesinde “kesinlikle” kesinlik, “sanırım” ihtimal bildirir: 2-a.
3. “Etekleri tutuşmak” deyimi telaşlanmayı anlatır, sevinci değil: 3-b.
4. Üç eşleşmeyi birlikte veren seçenek D olur.

9. Öğretmen tekrar için yukarıdaki dört kartı sınıfa dağıtmıştır. Hangi kartta anlatım bozukluğu bulunmamaktadır?

• A) A kartında
• B) B kartında
• C) C kartında
• D) D kartında

Doğru cevap: A — B kartında “ne… ne…” bağlacıyla kurulan cümlenin yüklemi olumsuz çekimlenmiştir. C kartında “yaklaşık” ile “kadar” aynı anlamı verir. D kartında iki yüklem farklı çekimlenmiştir. A kartında ise ortak nesne her iki yükleme de uyar.

1. B kartındaki “ne… ne…” bağlacı cümleye zaten olumsuzluk katar; yüklem olumlu olmalıydı.
2. C kartında “yaklaşık” ve “kadar” sözlerinden biri gereksizdir.
3. D kartında “azalttılar” çoğul, “oldu” tekil çekimlenmiştir.
4. A kartında “kitabı” nesnesi hem okudum hem iade ettim yüklemlerine uyar; cevap A.

10. Yukarıda anlatım bozukluğu düzeltilirken dikkat edilecek noktalar sıralanmıştır. Buna göre hangi maddedeki bilgi doğru değildir?

• A) Birinci madde
• B) İkinci madde
• C) Üçüncü madde
• D) Dördüncü madde

Doğru cevap: D — Türkçede insan dışı varlıklar ve topluluk adları çoğul özne olsa bile yüklem tekil kullanılır. “Kuşlar göç etti.” cümlesinde yüklemin tekil olması bunun örneğidir.

1. Birinci maddedeki gereksiz sözcük kuralı doğrudur.
2. İkinci maddedeki ortak öge kuralı doğrudur.
3. Üçüncü maddedeki deyim kuralı doğrudur.
4. Dördüncü maddedeki “her durumda” ifadesi kuralı yanlış genellemektedir; cevap D.

11. Bir öğrencinin denemesinden alınan cümle düzeltilecek ve sağdaki kutuya yazılacaktır. Boş bırakılan yere hangisi yazılmalıdır?

• A) Bu olaydan çok şey öğrendim ve hiç unutmayacağım.
• B) Bu olaydan çok şey öğrendim ve onu hiç unutmadım.
• C) Bu olayı çok şey öğrendim ve hiç unutmadım.
• D) Bu olaydan çok şey öğrenip hiç unutmadım.

Doğru cevap: B — İkinci yüklem olan “unutmadım” fiili “neyi?” sorusunun cevabını ister; cümlede bu nesne yoktur. “onu” nesnesi eklendiğinde bozukluk giderilir.

1. Birinci yüklemin tümleci “bu olaydan” sözüdür.
2. İkinci yüklem “unutmadım” ise nesne ister: “Neyi unutmadım?”
3. Cümlede bu soruya cevap veren söz bulunmamaktadır.
4. “onu” nesnesini ekleyen B seçeneği doğru düzeltmedir.

12. Okul idaresinin hazırladığı yukarıdaki duyuruda bir sözcük anlamına uymayan yerde kullanılmıştır. Buna göre sözcüğün yanlış anlamda kullanıldığı cümle kaçıncıdır?

• A) I numaralı cümle
• B) II numaralı cümle
• C) III numaralı cümle
• D) IV numaralı cümle

Doğru cevap: C — “Çekimser” bir oylamada olumlu ya da olumsuz oy kullanmayan kişi için kullanılır. Burada anlatılmak istenen utangaçlık olduğuna göre “çekingen” sözcüğü kullanılmalıydı.

1. III. cümlede velilerin soru sormaktan kaçınmaması isteniyor.
2. Bu anlamı veren sözcük “çekingen”dir.
3. “Çekimser” ise oy kullanmayan kişiyi anlatır; bambaşka bir anlamdır.
4. Sözcük yanlış anlamda kullanıldığı için bozukluk III numaralı cümlededir.

13. Yerel bir gazeteden alınan yukarıdaki cümlelerden birinde olaylar gerçekleşme sırasına aykırı biçimde verilmiştir. Buna göre olayların sıralanışındaki mantık hatası hangi cümledir?

• A) I numaralı cümle
• B) II numaralı cümle
• C) III numaralı cümle
• D) IV numaralı cümle

Doğru cevap: A — İlk müdahale, hastaneye kaldırılmadan önce olay yerinde yapılır. I. cümlede sıra ters verildiği için mantık hatası doğmuştur; doğrusu “olay yerinde ilk müdahalesi yapıldı ve ambulansla hastaneye kaldırıldı” olmalıdır.

1. I. cümledeki iki olayı ayıralım: hastaneye kaldırılma, ilk müdahale.
2. Gerçek hayatta ilk müdahale olay yerinde, taşımadan önce yapılır.
3. Cümlede bu sıra ters verilmiştir.
4. Diğer cümlelerde sebep-sonuç ve zaman sırası doğrudur; cevap A.

14. Beslenme kulübü, yukarıdaki grafiği panoya asıp altına bir yorum yazacaktır. Hangi yorum cümlesinde anlatım bozukluğu yapılmıştır?

• A) En çok tercih edilen içecek su olmuştur.
• B) Öğrenciler yaklaşık olarak tam 210 adet ayran satın almıştır.
• C) Meyve suyu, ayrandan daha az satılmıştır.
• D) Gazlı içecek, listedeki en az satılan üründür.

Doğru cevap: B — “yaklaşık olarak” tahmin, “tam” ise kesinlik bildirir. Üstelik grafikteki 210 sayısı kesin bir değerdir; bu yüzden cümlede hem çelişki hem gereksiz söz vardır.

1. B cümlesinde iki ölçü sözü yan yana kullanılmıştır.
2. “Yaklaşık olarak” kesinliği ortadan kaldırır.
3. “Tam” ise kesinlik bildirir; ikisi aynı cümlede çelişir.
4. Öteki cümleler grafiğe uygundur ve bozukluk taşımaz; cevap B.

15. Okulun bahçesine asılan yukarıdaki şenlik afişi dil bakımından incelenmiştir. Buna göre tamlama yanlışı afişin hangi satırındadır?

• A) Birinci satırda
• B) İkinci satırda
• C) Üçüncü satırda
• D) Alt satırda

Doğru cevap: C — Üçüncü satırda “il millî eğitim müdürlüğü ve belediyesinin” denmiştir. Burada iki ayrı kurum tek bir tamlayana bağlanmıştır; doğrusu “il millî eğitim müdürlüğünün ve belediyenin” olmalıdır.

1. Üçüncü satırda iki kurum adı sıralanmıştır: müdürlük ve belediye.
2. Cümlede tamlayan eki yalnızca ikinci kuruma verilmiştir.
3. Bu durumda “il millî eğitim müdürlüğü” tamlaması eksik kalır.
4. Her iki ada da tamlayan eki gerekir; bozukluk üçüncü satırdadır.