Fiilimsiler

1. Işık kirliliğini anlatan yukarıdaki metinde dört sözcük numaralanmıştır. Bu sözcüklerden hangisi fiilimsi değildir?

• A) I numaralı sözcük
• B) II numaralı sözcük
• C) III numaralı sözcük
• D) IV numaralı sözcük

Doğru cevap: D — Fiilimsi, fiilden türeyip yargı bildirmeyen sözcüktür. “bakmak” isim-fiil, “süregelen” ve “aydınlatan” sıfat-fiildir. “savurur” ise kip ve kişi eki almış, yargı bildiren çekimli bir fiildir; cümlenin yüklemidir.

1. Fiilimsi, fiil kök ya da gövdesine gelen isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil ekleriyle oluşur.
2. “bakmak” sözcüğü -mak ekini almış; isim-fiildir.
3. “süregelen” ve “aydınlatan” -en ekini almış, ad niteleyen sıfat-fiillerdir.
4. “savurur” geniş zaman ve kişi eki taşıyıp yargı bildirdiği için fiilimsi olamaz; cevap D.

2. Aynı metni inceleyen bir öğrenci “çarparak” ve “yönlendiren” sözcüklerini defterine yazdı. Bu iki sözcüğün fiilimsi türleri sırasıyla hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) İsim-fiil – Sıfat-fiil
• B) Sıfat-fiil – Zarf-fiil
• C) Zarf-fiil – Sıfat-fiil
• D) Zarf-fiil – İsim-fiil

Doğru cevap: C — “çarparak” sözcüğü -arak zarf-fiil ekini almış ve “oluşturur” eylemine nasıl sorusunun cevabını vermiştir. “yönlendiren” ise -en sıfat-fiil ekini alıp “başlıklar” adını nitelemiştir.

1. “çarparak” sözcüğündeki -arak eki bağ-fiil (zarf-fiil) ekidir.
2. Bu sözcük “Nasıl oluşturur?” sorusuna cevap verdiği için zarf görevindedir.
3. “yönlendiren” sözcüğündeki -en eki ortaç (sıfat-fiil) ekidir.
4. “Hangi başlıklar?” sorusunun cevabı olduğu için sıfat görevindedir; sıralama zarf-fiil – sıfat-fiil olur, cevap C.

3. Öğretmen tahtaya yukarıdaki şemayı çizdi ve “görünmez”, “gülüşme”, “koşarken” sözcüklerini şemadaki kutulara yerleştirmenizi istedi. Bu sözcüklerin şemaya yerleştirilmesi hangi seçenekte doğru sıralanmıştır?

• A) Sıfat-fiil – İsim-fiil – Zarf-fiil
• B) İsim-fiil – Sıfat-fiil – Zarf-fiil
• C) Zarf-fiil – İsim-fiil – Sıfat-fiil
• D) Sıfat-fiil – Zarf-fiil – İsim-fiil

Doğru cevap: A — “görünmez” sözcüğü -mez sıfat-fiil ekini (görünmez kuvvet), “gülüşme” -me isim-fiil ekini, “koşarken” ise -ken zarf-fiil ekini almıştır.

1. “görünmez” sözcüğünde -mez eki vardır; şemada bu ek sıfat-fiil kutusundadır.
2. “gülüşme” sözcüğündeki -me eki isim-fiil kutusunda yer alır.
3. “koşarken” sözcüğündeki -ken eki zarf-fiil kutusundadır.
4. Sıralama sıfat-fiil – isim-fiil – zarf-fiil olur; cevap A.

4. Bir öğrenci fiilimsileri çalışırken yukarıdaki çizelgeyi doldurdu; ancak bir satırda tür bilgisini yanlış yazdı. Buna göre yanlışlık hangi satırdadır?

• A) 1. satır
• B) 2. satır
• C) 3. satır
• D) 4. satır

Doğru cevap: C — “durmadan” sözcüğündeki -madan eki zarf-fiil ekidir; sözcük eylemin nasıl yapıldığını bildirir. Öğrenci bunu isim-fiil olarak yazarak hata yapmıştır.

1. 1. satır: -dık eki sıfat-fiil ekidir, doğru yazılmış.
2. 2. satır: -erek eki zarf-fiil ekidir, doğru yazılmış.
3. 3. satır: -madan eki zarf-fiil ekidir; “Nasıl çalıştı? Durmadan.” Bu satır yanlıştır.
4. 4. satır: -yış eki isim-fiil ekidir, doğru yazılmış; öyleyse hata 3. satırdadır.

5. Okulun panosuna yukarıdaki afiş asılmıştır. Afiş metninde kaç tane zarf-fiil (bağ-fiil) kullanılmıştır?

• A) Bir
• B) İki
• C) Üç
• D) Dört

Doğru cevap: B — Afişte “uzaklaşarak” (-arak) ve “kurup” (-ip) olmak üzere iki zarf-fiil vardır. “izlemek” ile “katılmak” isim-fiil, “isteyen” ise sıfat-fiildir.

1. Zarf-fiil ekleri arasında -arak, -ip, -ince, -ken, -madan bulunur.
2. “uzaklaşarak” sözcüğü -arak ekini almıştır; birinci zarf-fiildir.
3. “kurup” sözcüğü -ip ekini almıştır; ikinci zarf-fiildir.
4. “izlemek”, “katılmak” isim-fiil, “isteyen” sıfat-fiil olduğundan sayı ikidir; cevap B.

6. Bir öğrenci yukarıdaki haber kupürünü panoya asmadan önce metindeki fiilimsileri işaretledi. İşaretlediklerinden isim-fiil olan sözcük hangisidir?

• A) yayılan
• B) süzen
• C) dalma
• D) deneyen

Doğru cevap: C — “dalma” sözcüğü “dal-” fiiline -ma isim-fiil eki gelerek oluşmuştur ve “süre” adını tamlayan bir ad görevindedir. Diğer üç sözcük -an / -en sıfat-fiil ekini almıştır.

1. “yayılan”, “süzen” ve “deneyen” sözcüklerinin hepsi -an / -en ekini almıştır.
2. Bu ek sıfat-fiil ekidir; üçü de kendinden sonraki adı niteler.
3. “dalma” sözcüğünde ise -ma eki vardır ve sözcük ad görevindedir.
4. -ma isim-fiil eki olduğu için cevap C olur.

7. Çevre kulübü, yukarıdaki grafiği okul gazetesinde yayımlayacak ve altına bir yorum cümlesi yazacaktır. Grafiği yorumlayan aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi kullanılmamıştır?

• A) Kutulara bırakılan pil miktarı her yıl artmıştır.
• B) Öğrenciler yıllar geçtikçe kampanyayı sahiplenmiştir.
• C) Pil toplama alışkanlığı okulumuzda artık yerleşmiştir.
• D) En yüksek değer 2024 yılında ölçülmüştür.

Doğru cevap: D — A seçeneğinde “bırakılan” sıfat-fiil, B seçeneğinde “geçtikçe” zarf-fiil, C seçeneğinde “toplama” isim-fiil vardır. D seçeneğindeki bütün sözcükler ya addır ya da çekimli fiildir.

1. A seçeneğindeki “bırakılan” -an ekini almış sıfat-fiildir.
2. B seçeneğindeki “geçtikçe” -dikçe ekini almış zarf-fiildir.
3. C seçeneğindeki “toplama” -ma ekini almış isim-fiildir.
4. D seçeneğinde yalnızca “ölçülmüştür” çekimli fiili vardır; fiilimsi yoktur, cevap D.

8. Türkçe öğretmeni yukarıdaki dört cümleyi panoya astı ve sıfat-fiillerin nitelediği adın düşerek adlaştığı cümleleri bulmanızı istedi. Buna göre bu durum hangi cümlelerde görülür?

• A) I ve II
• B) I ve III
• C) II ve IV
• D) III ve IV

Doğru cevap: B — I. cümlede “bitiren” sözcüğü “öğrenci” adının yerini tutmuş, III. cümlede “gelenler” sözcüğü “kişiler” adının yerini tutmuştur. Bu sıfat-fiiller adlaşmıştır. II ve IV. cümlelerde ise sıfat-fiiller “türbinler” ve “öğrenciler” adlarını nitelemektedir.

1. Adlaşmış sıfat, nitelediği ad düştüğü için ad gibi kullanılan sıfattır.
2. I. cümlede “bitiren” kendinden sonra ad almamış, özne görevindedir.
3. III. cümlede “gelenler” çokluk eki alıp özne olmuştur; ad görevindedir.
4. II. ve IV. cümlelerde sıfat-fiillerin ardından ad geldiği için adlaşma yoktur; cevap B.

9. Ela ile Kerem, performans ödevlerini konuşurken yukarıdaki gibi yazışmıştır. Zarf-fiil (bağ-fiil) kullanılan söz hangi balonda geçmektedir?

• A) Birinci balonda
• B) İkinci balonda
• C) Üçüncü balonda
• D) Dördüncü balonda

Doğru cevap: A — Birinci balondaki “hazırlarken” sözcüğü -ken zarf-fiil ekini almıştır ve “izledim” eylemine zaman anlamı katar. İkinci ve üçüncü balonlarda sıfat-fiil, dördüncü balonda isim-fiil vardır.

1. Birinci balonda “hazırlarken” sözcüğü -ken ekini almıştır; bu bir zarf-fiil ekidir.
2. İkinci balondaki “çeken” -en ekiyle sıfat-fiil olmuştur.
3. Üçüncü balondaki “asacağımız” -acak ekiyle sıfat-fiil olmuştur.
4. Dördüncü balondaki “yapmayı” -ma ekiyle isim-fiildir; öyleyse cevap A.

10. Kâğıdın tarihini anlatan yukarıdaki metnin ilk cümlesinde “dövülerek” sözcüğü kullanılmıştır. Bu zarf-fiilin cümleye kattığı anlam nedir?

• A) Eylemin ne zaman yapıldığını bildirme
• B) Eylemin hangi sebeple yapıldığını bildirme
• C) Eylemin nasıl yapıldığını, hangi yolla gerçekleştiğini bildirme
• D) Eylemin hangi şartla gerçekleşeceğini bildirme

Doğru cevap: C — Cümlede “Kabuk nasıl hamur hâline getirildi?” sorusunun cevabı “dövülerek”tir. -arak / -erek eki eylemin gerçekleşme biçimini, yani durumunu bildirir.

1. Zarf-fiilin anlamını bulmak için yükleme soru sorulur.
2. Yükleme “Nasıl getirildi?” diye soralım.
3. Cevap “dövülerek” olduğu için sözcük durum (tarz) bildirmektedir.
4. Zaman, sebep ya da şart anlamı taşımadığı için cevap C olur.

11. Bir öğrenci, yukarıdaki iki cümleyi anlam değişmeden bir fiilimsi yardımıyla tek cümlede birleştirecektir. Soru işaretiyle gösterilen boşluğa hangisi getirilmelidir?

• A) Tepeye kurulan rüzgâr türbinleri kasabanın elektriğini üretiyor.
• B) Rüzgâr türbinleri tepeye kurulurken kasabanın elektriği üretildi.
• C) Kasabanın elektriğini üretmek için tepeye türbin kurmak gerekir.
• D) Rüzgâr türbinleri kurulunca kasabanın elektriği kesilmedi.

Doğru cevap: A — Birinci cümledeki yargı “tepeye kuruldu”dur; bu yargı sıfat-fiille “tepeye kurulan” biçiminde sıfata dönüştürülünce iki cümle anlam kaybı olmadan birleşir.

1. Birleştirmede ortak öge bulunur: her iki cümlede de “türbinler” geçiyor.
2. Birinci cümlenin yüklemi sıfat-fiile çevrilir: “kuruldu” → “kurulan”.
3. Böylece “Tepeye kurulan rüzgâr türbinleri” tamlaması elde edilir.
4. İkinci cümlenin yüklemi korunur; anlam değişmez, cevap A olur.

12. Dil bilgisi etkinliğinde sol sütundaki fiilimsi türleri ile sağ sütundaki örnek kullanımların eşleştirilmesi isteniyor. Buna göre doğru eşleştirme hangi seçenekte verilmiştir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c
• B) 1-c, 2-a, 3-b
• C) 1-a, 2-c, 3-b
• D) 1-b, 2-a, 3-c

Doğru cevap: D — “bakış” sözcüğü -ış isim-fiil ekini aldığı için 1-b, “tutmayan” -an sıfat-fiil ekini aldığı için 2-a, “bakmaksızın” -maksızın zarf-fiil ekini aldığı için 3-c olur.

1. b seçeneğindeki “bakış” sözcüğünde -ış isim-fiil eki vardır: 1-b.
2. a seçeneğindeki “tutmayan” sözcüğünde -an sıfat-fiil eki vardır: 2-a.
3. c seçeneğindeki “bakmaksızın” sözcüğünde -maksızın zarf-fiil eki vardır: 3-c.
4. Bu üç eşleşmeyi birlikte veren seçenek D olur.

13. Yukarıda bir öğrencinin fiilimsi konusunu çalışırken defterine yazdığı notlar yer almaktadır. Bu notların hangi maddesinde yanlış bilgi vardır?

• A) Birinci maddede
• B) İkinci maddede
• C) Üçüncü maddede
• D) Dördüncü maddede

Doğru cevap: D — Fiilimsinin en temel özelliği yargı bildirmemesidir. Fiilimsi eki alan sözcük ad, sıfat ya da zarf görevi üstlenir; yüklem olabilmesi için ek fiil alması gerekir.

1. Birinci maddedeki isim-fiil ekleri doğru sıralanmıştır.
2. İkinci maddedeki adlaşmış sıfat açıklaması doğrudur.
3. Üçüncü maddede zarf-fiillerin görevi doğru verilmiştir.
4. Dördüncü madde ise fiilimsinin tanımıyla çelişir; fiilimsi yargı bildirmez, cevap D.

14. Öğretmen konuyu pekiştirmek için tahtaya yukarıdaki dört cümleyi yazdı. Bu cümlelerden hangisinde fiilimsiye yer verilmemiştir?

• A) Akşamüstü sahilde yürümek insanı dinlendirir.
• B) Sınav sonuçları yarın sabah okulun sitesinde açıklanacak.
• C) Bahçeye geçen hafta dikilen fidanlar hızla büyüdü.
• D) Kapıyı çalmadan içeri girme.

Doğru cevap: B — A seçeneğinde “yürümek” isim-fiil, C seçeneğinde “dikilen” sıfat-fiil, D seçeneğinde “çalmadan” zarf-fiil vardır. B seçeneğindeki “açıklanacak” ise gelecek zaman eki almış çekimli fiildir, yüklemdir.

1. A seçeneğindeki “yürümek” -mek isim-fiil ekini almıştır.
2. C seçeneğindeki “dikilen” -en sıfat-fiil ekini almıştır.
3. D seçeneğindeki “çalmadan” -madan zarf-fiil ekini almıştır.
4. B seçeneğindeki “açıklanacak” yargı bildiren çekimli fiildir; fiilimsi yoktur, cevap B.

15. Yukarıdaki metinden çıkarılan fiilimsiler bir çizelgeye şöyle yazılmıştır: kurulan – sıfat-fiil, paylaşarak – zarf-fiil, üretilen – sıfat-fiil, yaşamamayı – ... Buna göre çizelgenin boş bırakılan hücresine ne yazılmalıdır?

• A) İsim-fiil
• B) Sıfat-fiil
• C) Zarf-fiil
• D) Çekimli fiil

Doğru cevap: A — “yaşamamayı” sözcüğü “yaşa-” fiiline olumsuzluk eki ve -ma isim-fiil eki gelerek oluşmuştur; ardından belirtme durum eki almıştır. Durum eki alabilmesi de sözcüğün ad görevinde olduğunu gösterir.

1. Sözcüğü köküne ayıralım: yaşa- / -ma- / -ma / -yı.
2. Sondaki -ma eki isim-fiil ekidir; sözcüğü ada dönüştürmüştür.
3. Sözcük belirtme durum eki (-yı) almıştır; yalnızca adlar bu eki alır.
4. Cümlede “sayıyor” yükleminin nesnesi olduğu için isim-fiildir; cevap A.