Bir Kartpostal, Altı Cümle
Ada, yaz tatilinden teyzesine bir kartpostal gönderdi:
(1) Otelimiz denize 200 metre uzaklıkta.
(2) Burası dünyanın en güzel yeri.
(3) Güneşte çok kaldığım için omuzlarım yandı.
(4) Deniz kabuğu toplamak için sabah erkenden kumsala iniyoruz.
(5) Hava güzel olursa yarın tekneyle adaya gideceğiz.
(6) Buranın denizi bizim oradakinden daha sıcak.
Her cümle başka bir anlam ilişkisi taşıyor. Tek tek bakalım.
Neden, Amaç, Koşul, Karşılaştırma
(3) Omuzlar neden yandı? Güneşte çok kalındığı için. Neden-sonuç.
(4) Kumsala niçin iniliyor? Kabuk toplamak için. Amaç-sonuç.
(5) Tekne gezisi neye bağlı? Havanın güzel olmasına. Koşul ("-sa, -se").
(6) İki deniz kıyaslanıyor. Karşılaştırma ("daha, en, gibi").
"İçin" Tuzağı
(3) ve (4) numaralı cümlelerin ikisinde de "için" var. Çocuklar bu yüzden ikisini aynı sanıyor. Sınama şu: "için" yerine "amacıyla" koyun.
"Kabuk toplamak amacıyla iniyoruz" → anlamlı, amaç.
"Güneşte çok kaldığım amacıyla yandı" → anlamsız, neden.
Kimse omzunu yakmak amacıyla güneşte kalmaz. Olay istenmeden olduysa neden, isteyerek yapıldıysa amaçtır.
Kesin mi, Belki mi?
"Yarın adaya gideceğiz." kesinlik bildirir. "Yarın adaya gidebiliriz." ya da "Belki adaya gideriz." olasılık bildirir. "-ebilir, belki, galiba, sanırım" olasılığın ipuçlarıdır.
Cümleler duygu da taşır. Kartpostalın sonuna Ada şunları eklemiş olsun:
(7) Keşke kardeşim de burada olsaydı → özlem
(8) Keşke güneş kremini unutmasaydım → pişmanlık
(9) Yaşasın, yarın tekne gezisi var! → sevinç
(7) ve (8) numaralı cümleler "keşke" ile başlıyor ama duyguları farklı. Duyguyu sözcük değil, cümlenin bütünü belirler.
Öznel mi, Nesnel mi?
(1) numaralı cümle ölçülebilir: metreyle gidip bakabilirsiniz. Bu nesnel bir cümledir. (2) numaralı cümle Ada'nın görüşüdür; başka biri başka bir yeri sevebilir. Bu özneldir.
Sık yapılan hata: içinde sayı geçen her cümleyi nesnel saymak. "Bu 3 günlük tatil çok sıkıcıydı." cümlesinde sayı var ama "çok sıkıcı" bir kişinin duygusudur; cümle özneldir.
Veliye: 10 Dakikalık Etkinlik
- Bir gazete sayfasından 5 başlık seçin. Çocuk her birinin yanına "Ö" ya da "N" yazsın.
- "Eğer" ile başlayan 2 koşul cümlesi kursun: "Eğer ödevimi bitirirsem parka gideceğim."
- İki meyveyi karşılaştıran bir cümle kursun; "daha" sözcüğünü kullansın.
Mini soru: "Sınavı kazanmak için her gün kitap okuyor." cümlesinde hangi anlam ilişkisi var? Cevap: Amaç-sonuç; "kazanmak amacıyla" dersek cümle anlamlı kalıyor.
Sık sorulanlar
Öznel cümle nasıl anlaşılır?
Kişisel bir görüş, beğeni ya da duygu bildirir; kanıtlanamaz. "Bence", "en güzel", "çok sıkıcı" ipucudur.
Amaç ile nedeni nasıl ayırırım?
"İçin" yerine "amacıyla" koyun; anlamlı kalıyorsa amaç, bozuluyorsa neden bildirir.