6. Sınıf Cümlede Anlam — Konu Anlatımı

Bahçe Defterinden 6 Cümle

6-B sınıfı okulun arka bahçesinde küçük bir sebze bahçesi kuruyor. Bahçe defterine şu cümleler yazılmış:

1. "Fideler kurumasın diye her akşam 2 kova su taşıdık."
2. "Toprak çok sert olduğu için kazmayı bahçıvandan ödünç aldık."
3. "Erken gelirsen fideleri birlikte dikeriz."
4. "Bu yılki domatesler geçen yılkilerden daha iri oldu."
5. "Toplam 48 fide diktik."
6. "Bence en güzel görünenler biber fideleri."

Altı cümle de aynı bahçeyi anlatıyor ama her biri başka bir anlam ilişkisi kuruyor. Cümlede anlam konusu, cümlenin ne söylediğinden çok nasıl söylediğiyle ilgilenir.

Neden, Amaç, Koşul: Üç Kardeş

Neden-sonuç (defterdeki 2 numara): toprak sertmiş, kazma alınmış. Önce olan durum, sonrakini doğurmuş. Cümlede şu sözlerle kurulur: -dığı için, -den dolayı, yüzünden, -dan. "Dolu yüzünden maç ertelendi."

Amaç-sonuç (1 numara): fideler henüz kurumadı; kurumaması isteniyor. Kalıpları: -mak için, -sın diye, -mak üzere, amacıyla. "Tohum almak üzere fidanlığa uğradı."

Koşul (3 numara): fideleri birlikte dikmek, erken gelmeye bağlı. İşareti çoğunlukla -se/-sa ekidir.

İlk ikisini ayırmanın denemesi: "için" yerine "amacıyla" koyun. "Tohum almak amacıyla çıktı" olur, amaçtır. "Toprak çok sert olduğu amacıyla" olmaz; nedendir. Kısa ölçüt: amaç henüz olmamış bir istektir, neden olmuş bitmiş bir durumdur.

Mini soru: "Fideler ezilmesin diye kasaları üst üste koymadık." Amaç mı, neden mi? Fideler henüz ezilmemiş, ezilmemeleri isteniyor: amaç-sonuç.

Daha, En, Kadar: Karşılaştırma

Defterin 4 numaralı cümlesinde iki yılın domatesleri yan yana konmuş. İki ya da daha çok varlığı bir özellik bakımından ölçmeye karşılaştırma denir. Kullanılan sözler: daha, en, kadar, -den. "Okulun bahçesi, parktaki bahçeden 2 kat büyük." cümlesi de iki bahçeyi büyüklük bakımından karşılaştırır.

Ölçülebilir mi? Nesnel ve Öznel

Sıra 5 numarada: "Toplam 48 fide diktik." Fideleri sayan herkes aynı sonuca varır. Doğruluğu kanıtlanabilen, kişiden kişiye değişmeyen yargıya nesnel denir.

Son cümleye, 6 numaraya bakalım: "Bence en güzel görünenler biber fideleri." Başka biri domatesleri beğenebilir. Kişisel görüş bildiren, tartışılabilen yargıya öznel denir. "Bence, bana kalırsa, güzel, etkileyici, sıkıcı" gibi sözler öznelliğin işaretidir.

"Bahçe defteri 96 sayfadır." nesneldir; "Bahçe defteri çok özenli tutulmuş." özneldir.

Konuşan Ne Kadar Emin?

• Kesinlik: "Hasat tam 15 Haziran'da yapılacak."
• Olasılık: "Sanırım fideleri biraz geç dikebiliriz." Konuşan emin değil; "sanırım, belki, -ebilir" işaretleridir.
• Tahmin: "Bu sıcakla domatesler bir haftada kızarır herhâlde." Eldeki bir bilgiye (sıcaklık) dayanarak geleceği öngörür.
• Varsayım: "Diyelim ki dolu yağdı; fideleri nasıl koruruz?" Bir durumu olmuş gibi kabul eder.
• Tanım: "Fide, tohumdan çıkıp başka bir yere dikilecek kadar büyümüş genç bitkidir."
• Pişmanlık: "Keşke daha çok biber fidesi alsaydık."
• Öneri: "Gelecek yıl sıraların arasını geniş bıraksanız iyi olur."

Olasılık ile tahmin birbirine en çok karıştırılan ikilidir. Tahminde bir dayanak vardır ("bu sıcakla", "bu hızla"); olasılıkta konuşan yalnızca emin olmadığını söyler.

Farklı Sözlerle Aynı Anlam

Sınavlar bazen anlamca en yakın iki cümleyi sorar. "Kardeşim erken yatar, erken kalkar." ile "Kardeşim gece geç saate kalmaz, sabah evde ilk o uyanır." cümlelerinde sözcükler farklı ama söylenen aynıdır. "Sabahları yataktan zor çıkar." ise tersini anlatır. Yöntem: her cümleyi 3-4 sözcükle özetleyin, özetleri karşılaştırın.

Daha Zor: Hangi İlişki Eksik?

Dönem sonunda sınıf panosuna şu not asılmış:

(1) Bahçeden 35 kilo domates toplandı. (2) Domatesleri köy okuluna göndermek için kasalara koyacağız. (3) Salatalıklar erken soldu, çünkü sulama 3 gün aksadı. (4) Gelecek yıl damla sulama kurarsak bahçe tatilde de yeşil kalabilir.

Soru: Notta hangi anlam ilişkisi yoktur? Tek tek bakalım. İlk cümle ölçülebilir bir bilgi veriyor: nesnel. İkincide "göndermek için" henüz olmamış bir hedef: amaç-sonuç. Üçüncüde "çünkü" ile olmuş bir olay sebep gösterilmiş: neden-sonuç. Sonuncuda "-rsak" ekiyle bir şart kurulmuş: koşul. Karşılaştırma yapan bir cümle yok; cevap karşılaştırmadır.

Bu tür sorularda seçenekleri tek tek metinde aramak yerine önce her cümleye kendi etiketini yapıştırın; eksik olan etiket kendiliğinden ortaya çıkar.

Sık Yapılan Hata

Sayı gören her cümleyi nesnel sanmak. "48 fidenin hepsi harika görünüyor." cümlesinde sayı var, ama "harika" bir beğenidir; cümle özneldir. Sayı nesnelliğin kanıtı değil; yargının ölçülebilir olması kanıttır.

"Diye"yi her zaman amaç sanmak. "Yorgunum diye erken yattı." cümlesinde yorgunluk olmuş bir durumdur ve yatmanın sebebidir: neden-sonuç. "Diye"den önce istek bildiren bir fiil varsa ("kurumasın diye") amaç, olmuş bir durum varsa neden aranır.

Kendin Dene

İlişkiyi yazın: (1) Bahçeyi çevirmek için 3 metre tel aldık. (2) Hortum patladığı için sulama 15.00'te durdu. (3) Bu kasa ötekinden 2 kat ağır. (4) Tel yetmezse ip gereriz.

Cevaplar: 1 amaç-sonuç, 2 neden-sonuç, 3 karşılaştırma, 4 koşul.

Sınav ipucu: soru "kesin konuşmak istememektedir" diyorsa boşluğa "sanırım, galiba, herhâlde" gibi olasılık sözü gelir; "yarım bırakılmış cümleyi tamamlayın" sorularında önce cümlenin istediği ilişkiyi (koşul, sonuç, karşıtlık) adlandırın.

Sık sorulanlar