7. Sınıf Cümlede Anlam — Konu Anlatımı

Hangi Cümle Cetvelle Doğrulanır?

Bir bisiklet mağazasının vitrininde 4 cümlelik bir tanıtım kartı duruyor:

(1) Bu bisikletin ağırlığı 11 kilogramdır.
(2) Tekerlekleri 26 inçtir ve 21 vitesi vardır.
(3) Şehirdeki en şık bisiklet budur.
(4) Bir kez binen bir daha inmek istemez.

Birinci ve ikinci cümleleri bir terazi ya da bir cetvelle doğrulayabilirsiniz. Kim ölçerse ölçsün sonuç aynı çıkar. Bu cümleler nesneldir. Üçüncü ve dördüncü cümleler ise satıcının kişisel görüşüdür; başka biri aynı bisikleti sıradan bulabilir. Bunlar özneldir.

İçinde Sayı Var Diye Nesnel Olmaz

Sık yapılan hata: sayı gören her cümleyi nesnel saymak.

"Bu roman 320 sayfalık muhteşem bir eserdir." cümlesinde "320 sayfa" ölçülebilir, ama "muhteşem" bir yorumdur. Cümlenin tamamında bir kişisel yargı bulunduğu için cümle özneldir. Tersine, "Kitabın ilk baskısı 1943 yılında yapılmıştır." cümlesinde yorum yoktur; tarih araştırılıp doğrulanabilir, bu yüzden nesneldir.

Ölçüt şudur: cümlede kişiden kişiye değişebilecek tek bir sözcük (güzel, sıkıcı, en etkileyici, gereksiz) varsa cümle özneldir.

Neden mi, Amaç mı? "İçin" Sözcüğünün İki Yüzü

İki cümleyi karşılaştıralım:

(1) "Ustaya yetişmek için her sabah bir saat erken kalkıyordu."
(2) "Her sabah bir saat erken kalktığı için ustaya yetişebiliyordu."

İkisinde de "için" var ama anlam ilişkisi farklı. (1) numarada "ustaya yetişmek" henüz gerçekleşmemiş bir hedeftir; erken kalkma bu hedefe ulaşmak için yapılır. Bu amaç-sonuç ilişkisidir. (2) numarada erken kalkma önce olmuş, ustaya yetişme onun sonucu olarak gerçekleşmiştir. Bu neden-sonuç ilişkisidir.

Ayırma yolu: "için" sözcüğünün yerine "-diği için" gelebiliyorsa ve bir olay öbürünü doğurmuşsa neden-sonuçtur. "İçin" yerine "-mek amacıyla" koyabiliyorsanız amaç-sonuçtur.

Bir üçüncü kardeş daha var: koşul. "Ödevimi bu akşam bitirirsem sergiye gelirim." Sergiye gelmek, ödevin bitmesine bağlıdır; ödev bitmezse gelme de yoktur.

Cümlenin Taşıdığı Tavır

Aynı konu, söyleyenin tavrına göre farklı anlam türleri kazanır:

(1) Olasılık: "Sanırım yarın hava biraz açar."
(2) Kesinlik: "Sergiye kesinlikle geleceğim."
(3) Öneri: "Sunumunu biraz daha kısaltsan iyi olur."
(4) Pişmanlık: "Keşke bu işe daha erken başlasaydım."
(5) Varsayım: "Diyelim ki bütün kitaplar bir gecede yok oldu."
(6) Dilek-istek: "Keşke bu yaz denize gidebilsek."

(4) ile (6) arasındaki farka dikkat edin. İkisinde de "keşke" var. Pişmanlıkta geçmişte yapılmış ya da yapılmamış bir şey vardır (-saydım). Dilekte ise olay henüz yaşanmamıştır; kişi geleceğe dönük bir istek dile getirir.

Bu bölüm için mini soru: "Belki toplantı ertelenir." cümlesi hangi anlamı taşır? Birkaç satır aşağıda.

Düşünceyi Büyütmenin İki Yolu

Bir yazar düşüncesini açıklarken iki yola sık başvurur:

Tanımlama: Kavramın ne olduğunu söyler. Cümle çoğunlukla "... -dır" yapısıyla kurulur: "Ebru, su üzerine boya serpilerek yapılan bir süsleme sanatıdır."
Örnekleme: Düşünceyi somut bir örnekle destekler; "örneğin, mesela" gibi sözcükler ipucu verir: "Bazı sanatlar çok sabır ister; örneğin bir hat ustası tek bir harf için 3 yıl çalışabilir."

Mini sorunun cevabı: "Belki" sözcüğü bir ihtimal bildirir; cümle olasılık anlamı taşır.

Boş Bırakılan Yeri Anlamca Tamamlamak

Sınavda sık görülen bir soru türü, cümlenin bir bölümünü boş bırakır:

"Yazarın anlatımı çok yalın, cümleleri kısacık; ----."

Boşluğa ne gelir? Önce noktalı virgülden önceki bölümün yönünü belirleyin. "Yalın" ve "kısacık" olumlu bir değerlendirme gibi duruyor. O hâlde devam da bu yönde olmalı:

(1) "... bu yüzden kitap bir solukta okunuyor." → Uygun: yalınlığın sonucu.
(2) "... ama okurken sık sık sözlüğe bakmak gerekiyor." → Uygun değil: yalın bir anlatımda sözlüğe gerek kalmaz; iki bölüm çelişir.
(3) "... kitabın kapağı da mavi renkte." → Uygun değil: konu dışı.

Yöntem 2 adımlıdır: boşluktan önceki bölümün anlamını tek sözcükle özetleyin (burada "anlaşılır"), sonra seçenekler arasından o sözcükle çelişmeyen ve konudan kopmayanı seçin.

Sınavda Nereye Bakmalı?

Cümlede anlam sorularında ipucu çoğu zaman tek bir sözcükte gizlidir. Sanırım, belki, galiba → olasılık. Kesinlikle, mutlaka → kesinlik. Keşke → pişmanlık ya da dilek. -sa/-se, -dıkça → koşul. -mek için, -mek amacıyla → amaç. -dığı için, -den dolayı → neden.

Ama sözcüğe tek başına güvenmeyin. "Sınav yaklaştığı için kütüphane tamamen doldu." cümlesi neden-sonuçtur; "Yeni bir roman almak için kütüphaneye uğradı." cümlesi ise amaç-sonuç. İkisinde de "için" var; farkı olayların sırası belirliyor.

Sık sorulanlar