5. Sınıf Deyim ve Atasözleri — Konu Anlatımı

Akşam Yemeğinde Geçen Bir Konuşma

Baba: Çocuklar, bu ay biraz kemer sıkmamız gerekecek.
Deniz: Peki baba, sinema yerine mahalledeki parka gideriz.

Babanın kemerini gerçekten sıktığını düşünen var mı? Elbette yok. Deniz ne anladı? Bu ay daha az harcama yapılacağını. "Kemer sıkmak" bir deyimdir: sözcükleri tek tek alınca başka, birlikte kullanılınca başka anlam taşır.

Deyimin Üç Özelliği

(1) En az iki sözcükten oluşur: göz atmak, ağzı kulaklarına varmak.
(2) Kalıplaşmıştır. Sözcükleri değiştirilemez, yerleri oynatılamaz. "Göz atmak" yerine "göz bakmak", "etekleri zil çalmak" yerine "etekleri çan çalmak" denmez.
(3) Çoğunlukla mecazlıdır. "Burnundan kıl aldırmamak" birinin burnuyla ilgili değildir; kibirli, kimseyi beğenmeyen hâli anlatır.

Bu kalıplar bir durumu, bir davranışı, bir duyguyu kısa ve canlı biçimde anlatır:

• Kardeşim yeni patenlerini görünce etekleri zil çaldı (çok sevindi).
• Usta işi göz açıp kapayıncaya kadar bitirdi (çok kısa sürede).
• Sunumdan önce kalbim yerinden çıkacak gibiydi (çok heyecanlandım).

Atasözü: Yüzyılların Öğüdü

Atasözü, uzun deneyimlerden süzülüp gelmiş, bir öğüt ya da genel bir doğru bildiren kalıplaşmış sözdür. Kimin söylediği bilinmez; halkın ortak malıdır.

• "Ağaç yaşken eğilir" (eğitim küçük yaşta verilmelidir)
• "Ayağını yorganına göre uzat" (harcamanı gelirine göre ayarla)
• "Bir elin nesi var, iki elin sesi var" (birlikte çalışmak başarı getirir)
• "Damlaya damlaya göl olur" (küçük birikimler zamanla büyür)

Dikkat ettiniz mi? Atasözlerinin çoğu tam bir cümledir ve çekimli bir yüklemle biter: "eğilir", "uzat", "olur". Deyimler ise sözlükte genellikle -mak/-mek ile yazılır.

Tek Soruluk Ayırma Testi

Kalıplaşmış bir sözle karşılaştınız. Kendinize şunu sorun: Bu söz bana bir öğüt veriyor ya da herkes için geçerli bir doğru söylüyor mu?

Evet ise atasözü, hayır ise (yalnızca bir durumu anlatıyorsa) deyimdir.

"Bugünün işini yarına bırakma" sözünde açık bir öğüt var, bu yüzden atasözüdür. "Ağzı kulaklarına varmak" ise yalnızca bir hâli, çok sevinmeyi anlatır; kimseye yol göstermez. O hâlde deyimdir.

Bir Paragrafta Deyim Avı

Deyimler en çok bir metnin içinde saklanırken sorulur. Aşağıdaki paragrafı okuyun ve deyimleri bulmaya çalışın:

Sınıfça hazırladığımız bilim fuarına 2 gün kalmıştı. Ece maketi bitiremeyeceğini düşünüp bütün gece gözünü kırpmadı. Sabah Arda'nın yardımıyla işi tamamladığında yüzü güldü. Öğretmenimiz standımıza uğrayınca maketi bir de ona gösterdik; o da uzun uzun göz gezdirdi.

Kaç deyim buldunuz? Paragrafta 3 deyim var:

• gözünü kırpmamak: hiç uyumamak
• yüzü gülmek: sevinmek, rahatlamak
• göz gezdirmek: bir şeye baştan sona kısaca bakmak

Deyimin anlamını bulmak için üç adım yeter. Önce öbeği cümleden çıkarın. Sonra yerine düz bir sözcük koymayı deneyin ("gözünü kırpmadı" yerine "hiç uyumadı"). Son olarak cümleyi yeniden okuyun; anlam bozulmuyorsa deyimin karşılığını buldunuz demektir.

"Uzun uzun" ifadesi deyim değildir. Nasıl baktığını anlatan bir ikilemedir; gerçek anlamını korur.

Neden Karıştırılır?

Sık yapılan hata 1: Her kalıplaşmış sözü atasözü sanmak. Kalıplaşma iki türde de vardır; ayırıcı özellik öğüt ya da genel yargıdır. "Pireyi deve yapmak" kalıplaşmıştır, herkes bilir, ama kimseye yol göstermez; yalnızca abartma huyunu anlatır.

Sık yapılan hata 2: Deyimi gerçek anlamıyla okumak. "Kulak asmamak" sorusunda "kulak" ve "asmak" sözcüklerinin tek tek anlamına bakan öğrenci yanılır. Deyimde anlam öbeğin tamamındadır: "önemsememek, dinlememek".

Sık yapılan hata 3: Deyimi cümleye yerleştirirken bir sözcüğünü değiştirmek. "Göz gezdirmek" ile "göz dolaştırmak" aynı şey değildir; ikincisi kalıba uymaz.

Sınıf Panosu Alıştırması

5-A sınıfının panosuna 4 söz asıldı. Hangileri atasözüdür?

(1) Sakla samanı, gelir zamanı.
(2) İki ayağını bir pabuca sokmak
(3) Acele işe şeytan karışır.
(4) Pireyi deve yapmak

Cevap: (1) ve (3) atasözüdür; biri tutumlu olmayı, öteki acele etmemeyi öğütler. (2) ve (4) deyimdir: biri birini sıkıştırıp acele ettirmeyi, öteki küçük bir şeyi abartmayı anlatır.

Sınav ipucu: Soruda "anlamca en yakın yargı" deniyorsa atasözünün mecazını düz bir cümleye çevirin, sonra seçeneklerde o düz cümleyi arayın.

Örnekle görelim. "Ayağını yorganına göre uzat." atasözünün düz karşılığı: "Harcamanı, gelirinin yettiği kadar yap." Şimdi seçeneklere bakın: "Az kazanan, harcamasını ona göre ayarlamalıdır." yargısı bu düz cümleyle örtüşür. "Çok çalışan her zaman kazanır." yargısı ise çalışmaktan söz eder; atasözünde çalışma değil, harcama ile gelir arasındaki denge vardır. Yorgan ve ayak sözcüklerine takılıp uyku ya da yatakla ilgili seçenek arayan öğrenci tuzağa düşer.

Sık sorulanlar