Deyim ve Atasözleri

1. Bir günlük yazısından alınan cümle yukarıdadır. Büyük harfle yazılan bu deyim hangi anlamı taşımaktadır?

• A) Çok sevinmek
• B) Çok korkmak
• C) Çok şaşırmak
• D) Çok üzülmek

Doğru cevap: A — “Etekleri zil çalmak”, bir kişinin sevincini gizleyemeyecek kadar mutlu olmasını anlatan bir deyimdir. Cümlede sevindirici bir olay (yeni paten) vardır.

1. Deyimler sözcüklerin gerçek anlamıyla çözülmez.
2. Cümledeki olay olumludur: kardeşine yeni paten alınmış.
3. Bu olay korku ya da üzüntü değil, sevinç doğurur.
4. Öyleyse deyim “çok sevinmek” anlamındadır.

2. Sınıf panosuna her hafta bir atasözü asılıyor. Bu hafta asılan atasözüyle asıl anlatılmak istenen nedir?

• A) Genç ağaçlar mutlaka budanmalıdır.
• B) İyi alışkanlıklar küçük yaşta kazandırılmalıdır.
• C) Yaşlanmış ağaçlar kolayca kırılır.
• D) Her ağaç aynı hızda büyümez.

Doğru cevap: B — Atasözü, ağacın küçükken kolay şekil aldığını söyleyerek insanın da küçük yaşta iyi alışkanlıklar kazanabileceğini anlatır. Anlatım mecazlıdır.

1. Atasözlerinde çoğu zaman mecaz anlam bulunur.
2. Genç ağaç kolay eğilir, yaşlı ağaç eğilmez, kırılır.
3. Burada ağaç insanın yerine kullanılmıştır.
4. Verilen öğüt: alışkanlıklar küçük yaşta kazandırılmalıdır.

3. Türkçe köşesine yazılan dört sözden üçü öğüt veren birer atasözüdür. Buna göre yukarıdakilerden hangisi bir deyimdir?

• A) I. söz
• B) II. söz
• C) III. söz
• D) IV. söz

Doğru cevap: C — Atasözleri yargı bildirir ve öğüt verir; deyimler ise kalıplaşmış birer söz öbeğidir, tek başına yargı bildirmez. “Pabucu dama atılmak” bir deyimdir.

1. I, II ve IV. sözler tam bir yargı bildirir ve öğüt verir.
2. III. söz mastar hâlindedir, cümle değildir.
3. Bu söz “değeri kalmamak” anlamında kalıplaşmıştır.
4. Öyleyse deyim olan söz III. sözdür.

4. Yukarıdaki kartta bir öğrencinin yıl boyunca yaptığı iş anlatılmaktadır. Bu duruma en uygun atasözü hangisidir?

• A) Ayağını yorganına göre uzat.
• B) Bir elin nesi var, iki elin sesi var.
• C) Damlaya damlaya göl olur.
• D) Ateş olmayan yerden duman çıkmaz.

Doğru cevap: C — Küçük miktarların zamanla birikip büyük bir toplama ulaşmasını anlatan atasözü “Damlaya damlaya göl olur.”dur. Ali her hafta az para biriktirmiştir.

1. Durumda küçük birikimlerin toplanması anlatılıyor.
2. A seçeneği geliri aşmamayı, B iş birliğini öğütler.
3. D seçeneği dedikodunun bir sebebi olduğunu anlatır.
4. Küçük birikimin büyümesini anlatan atasözü C’dir.

5. İki arkadaş sunum öncesindeki hâllerini yukarıdaki gibi anlatıyor. Ece’nin durumunu karşılayan deyim hangisidir?

• A) yüreği ağzına gelmek
• B) eli ayağına dolaşmadan iş bitirmek
• C) kulak kabartmak
• D) göz yummak

Doğru cevap: A — “Yüreği ağzına gelmek”, ani bir korku ya da büyük bir heyecan duymak demektir. Ece’nin kalbinin yerinden çıkacak gibi olması tam bu deyimi karşılar.

1. Ece çok heyecanlandığını anlatıyor.
2. “Kulak kabartmak” gizlice dinlemek demektir.
3. “Göz yummak” görmezden gelmektir; duyguyla ilgisi yoktur.
4. Ani heyecanı anlatan deyim “yüreği ağzına gelmek”tir.

6. Bir öğrenci yazısında dört deyim kullandı; ancak biri cümlenin anlamına uymadı. Buna göre hangi cümlede deyim yanlış kullanılmıştır?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: D — “Burnundan kıl aldırmamak”, çok kibirli ve huysuz olmak demektir. Kaybettiği kalemi bulan biri sevinir; bu deyim cümleye uymaz.

1. A kartında ödev bitince rahatlama anlatılmış → uygun.
2. B kartında iş çok hızlı bitmiş → uygun.
3. C kartında öğrenci sınıfa alışmış → uygun.
4. D kartında sevinç yerine kibir deyimi kullanılmış → yanlış.

7. Deyimler ve anlamları iki sütuna karışık yazılmıştır. Buna göre doğru eşleştirme hangi seçenekte verilmiştir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c
• B) 1-c, 2-a, 3-b
• C) 1-b, 2-c, 3-a
• D) 1-c, 2-b, 3-a

Doğru cevap: B — “Göz atmak” kısaca bakmak (c), “ağzı kulaklarına varmak” çok sevinmek (a), “kulak asmamak” söyleneni dinlememek (b) demektir.

1. Göz ile ilgili deyim bakışı anlatır → 1-c.
2. Gülümseyen ağız sevinci anlatır → 2-a.
3. Kulak asmamak dinlememektir → 3-b.
4. Bu sıralamayı veren seçenek B’dir.

8. Akşam yemeğinde geçen konuşma yukarıdadır. Babanın kullandığı “kemer sıkmak” deyimi ne anlama gelmektedir?

• A) Tutumlu davranmak, az harcamak
• B) Kalın giyinip ısınmaya çalışmak
• C) Düzenli olarak spor yapmak
• D) Uzun süre sabırla beklemek

Doğru cevap: A — “Kemer sıkmak”, harcamaları kısmak ve tutumlu davranmak demektir. Deniz’in sinema yerine parkı önermesi de bunu doğrular.

1. Deyimin gerçek anlamı (kemeri sıkmak) cümleye uymuyor.
2. Deniz, para gerektiren sinema yerine parkı öneriyor.
3. Demek ki konuşma harcamalarla ilgilidir.
4. Deyim “az harcamak, tutumlu olmak” anlamındadır.

9. Okul koridorundaki panoda eksik yazılmış bir atasözü asılıdır. Buna göre atasözünü tamamlayan sözcük hangisidir?

• A) sonraya
• B) kimseye
• C) yarım
• D) yarına

Doğru cevap: D — Atasözünün doğru biçimi “Bugünün işini yarına bırakma.”dır. Bu söz, yapılacak işlerin ertelenmemesi gerektiğini öğütler.

1. Atasözlerinin sözcükleri kalıplaşmıştır, değiştirilemez.
2. Cümlede “bugün” geçtiğine göre karşısında bir zaman olmalı.
3. “Kimseye” ve “yarım” sözcükleri zaman bildirmez.
4. Kalıptaki doğru sözcük “yarına”dır.

10. Sınıfta grup çalışmasının önemi tartışılırken tahtaya dört atasözü yazıldı. Buna göre hangi atasözü iş birliğini öğütlemektedir?

• A) I. atasözü
• B) II. atasözü
• C) III. atasözü
• D) IV. atasözü

Doğru cevap: D — “Bir elin nesi var, iki elin sesi var.” atasözü, birlikte çalışıldığında daha çok iş başarılacağını anlatır. Öteki atasözleri tutumluluk, birikim ve aceleyle ilgilidir.

1. I. atasözü geliri aşmamayı öğütler.
2. II. atasözü biriktirmeyi öğütler.
3. III. atasözü acele etmemeyi öğütler.
4. IV. atasözü iki elin birlikte iş görmesini anlatır → iş birliği.

11. Şiir köşesine asılan dörtlük yukarıdadır. Şiirdeki deyimlerden hangisi “içi acımak, çok üzülmek” anlamına gelmektedir?

• A) gözü takılmak
• B) yola çıkmak
• C) içi burkulmak
• D) kapıya dayanmak

Doğru cevap: C — “İçi burkulmak”, birden bire üzülmek, içi acımak demektir. “Gözü takılmak” dikkatini vermek, “kapıya dayanmak” ise çok yaklaşmak anlamındadır.

1. Şiirde giden turnaların ardından bir üzüntü anlatılıyor.
2. “Gözü takılmak” bakışın bir noktada kalmasıdır.
3. “Kapıya dayanmak” mevsimin yaklaşmasını anlatır.
4. Üzüntüyü veren deyim “içi burkulmak”tır.

12. Halı dokuyan Zeynep Nine’yi anlatan metin yukarıdadır. Metinde geçen “kaşını çatmak” deyimi hangi anlamdadır?

• A) Kızgın ve sert bir yüz takınmak
• B) Şaşırıp donakalmak
• C) Uykusu gelip esnemek
• D) Sevinçle gülümsemek

Doğru cevap: A — “Kaşını çatmak”, kızgınlığını yüzüyle belli etmektir. Metinde Zeynep Nine’nin sabırlı olduğu, öğretirken hiç sinirlenmediği anlatılmaktadır.

1. Deyimin geçtiği cümleyi bulalım: kızlara öğretirken.
2. Metin boyunca ninenin sabırlı olduğu vurgulanıyor.
3. Deyim olumsuz kullanılmış: “hiç kaşını çatmaz”.
4. Öyleyse deyim kızgın bir yüz takınmak demektir.

13. Ekonomi köşesi hazırlayan öğrenciler yazılarına yukarıdaki atasözünü almıştır. Bu atasözüyle anlamca en yakın olan yargı hangisidir?

• A) Küçük birikimler zamanla büyür.
• B) Her işin uygun bir zamanı vardır.
• C) Birlikte çalışanlar daha çok iş başarır.
• D) Kişi gelirinden fazlasını harcamamalıdır.

Doğru cevap: D — Atasözü, yorganın boyunun ayağı belirlemesi gibi kişinin gelirinin harcamasını belirlemesi gerektiğini söyler. Yani gelirden fazla harcanmamalıdır.

1. Yorgan burada kişinin gücünü, gelirini simgeler.
2. Ayağı yorgandan uzun tutmak yorgansız kalmaktır.
3. Buradan çıkan öğüt harcamayla ilgilidir.
4. Gelirden fazlasını harcamamayı söyleyen yargı D’dir.

14. Dört cümlenin üçünde kalıplaşmış birer söz öbeği bulunmaktadır. Buna göre hangi cümlede deyim kullanılmamıştır?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: C — C kartında “kuyunun ağzı” sözü gerçek anlamdadır; kuyunun üst açıklığı anlatılmaktadır. Öteki kartlarda deyimler mecaz anlam taşır.

1. A kartında “etekleri zil çalmak” çok sevinmektir.
2. B kartında “kaynaşmak” alışıp yakınlaşmak anlamında deyimdir.
3. D kartında “ağzını bıçak açmamak” çok üzgün olmaktır.
4. C kartında sözler gerçek anlamıyla kullanılmış → deyim yok.

15. Bir bulmacada deyimin kendisi değil, yalnızca özellikleri verilmiştir. Buna göre haritada anlatılan deyim hangisidir?

• A) etekleri zil çalmak
• B) göz açıp kapayıncaya kadar
• C) kulak kabartmak
• D) ağzı kulaklarına varmak

Doğru cevap: B — Bir işin çok kısa sürede bitmesini anlatan deyim “göz açıp kapayıncaya kadar”dır. Öteki üç deyim sevinç ya da dinleme bildirir, süre bildirmez.

1. Haritada aranan anlam bellidir: çok kısa süre.
2. “Etekleri zil çalmak” ve “ağzı kulaklarına varmak” sevinç bildirir.
3. “Kulak kabartmak” gizlice dinlemektir.
4. Süre bildiren tek deyim “göz açıp kapayıncaya kadar”dır.