Sözcükte Anlam

1. Ece, aynı sözcüğün her cümlede aynı anlama gelmediğini fark etti ve dört cümleyi karta yazdı. Buna göre hangi kartta büyük harfle yazılan sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: B — “Sıcak karşılamak”ta ortada bir ısı yoktur; güler yüzlü, içten davranmak anlatılır. Bu, sözcüğün mecaz anlamıdır. Öteki üç cümlede sıcaklık gerçekten ölçülebilen bir durumdur.

1. Sözcüğün ilk akla gelen anlamını bulalım: ısısı yüksek olan.
2. A, C ve D kartlarında ekmek, çay ve oda gerçekten sıcaktır.
3. B kartında ise ısı yoktur; içtenlikle karşılamak anlatılır.
4. Gerçek anlamdan uzaklaşan tek kullanım B kartındadır.

2. Ders kitabının sonundaki sözlükte “kök” maddesi yukarıdaki gibi verilmiştir. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “kök” sözcüğü bu maddedeki terim anlamıyla yer almıştır?

• A) Yaşlı çınarın kökleri kaldırım taşlarını çatlatmış.
• B) Bu dostluğun kökleri ilkokul yıllarına dayanıyor.
• C) Bahçedeki gülü kökünden söküp saksıya diktik.
• D) Öğretmen “kitaplık” sözcüğünün kökünü tahtaya yazdırdı.

Doğru cevap: D — Terim anlam, bir sözcüğün belli bir bilim ya da sanat dalında kazandığı özel anlamdır. “Kitaplık” sözcüğünün kökü demek dil bilgisinin terimidir; sözlükteki 2. anlamdır.

1. Sözlükte üç anlam var: bitki bölümü, dil bilgisi parçası, temel.
2. A ve C seçeneklerinde gerçek anlam (bitkinin kökü) kullanılmış.
3. B seçeneğinde “temel, başlangıç” anlamı vardır; bu mecazdır.
4. Dil bilgisi alanına ait kullanım yalnızca D seçeneğindedir.

3. Gölge oyunu atölyesinde usta ile çırağın konuşması yukarıdadır. Çırağın cümlesindeki “el” sözcüğü “yabancı, başkası” anlamındadır. Aşağıdakilerin hangisinde “el” sözcüğü bu ikinci anlamıyla geçmektedir?

• A) El için ağlayan gözden olur.
• B) Ellerimi sabunla iyice yıkadım.
• C) Kapının elini kavrayıp yavaşça çevirdi.
• D) Elinden her iş gelen bir ustaydı.

Doğru cevap: A — Yazılışı ve okunuşu aynı olup anlamı farklı olan sözcükler eş seslidir. A seçeneğindeki “el” organ değil, “yabancı, başkası” demektir; çırağın kullandığı anlamla aynıdır.

1. Önce aranan anlamı belirleyelim: yabancı, başkası.
2. B ve D seçeneklerinde “el” organ anlamındadır.
3. C seçeneğinde kapının tutamağı, yani başka bir nesne anlatılır.
4. Yabancı anlamı taşıyan tek seçenek A’dır.

4. Halı dokuyan Zeynep Nine, torununa sözlük kullanmayı öğretiyor. Yukarıdaki maddeye bakıldığında “ağır” sözcüğünü sözlükteki üçüncü anlamıyla kullanan cümle hangisidir?

• A) Tezgâhtaki kilim göründüğünden çok daha ağırmış.
• B) Akşam yemeği biraz ağır olduğu için uykum kaçtı.
• C) Dün söylediği o ağır sözler hepimizi üzdü.
• D) Ağır sandığı iki kişi zorlukla merdivenden çıkardı.

Doğru cevap: C — Sözlüğün üçüncü anlamı “onur kırıcı, incitici”dir. C seçeneğinde sözlerin ağırlığı tartılamaz; söz insanı incitmiştir. A ve D birinci, B ikinci anlamdır.

1. Aranan anlam belirlenir: onur kırıcı, incitici.
2. A ve D seçeneklerinde kilim ve sandık gerçekten ağırdır → 1. anlam.
3. B seçeneğinde yemeğin sindirimi güçtür → 2. anlam.
4. İnciten söz yalnızca C seçeneğinde geçer → 3. anlam.

5. Nazar boncuğu yapan ustanın atölyesini gezen öğrenciler yukarıdaki cümleleri defterlerine yazdı. Buna göre hangi cümlede büyük harfle yazılan sözcük soyut anlamlıdır?

• A) I. cümle
• B) II. cümle
• C) III. cümle
• D) IV. cümle

Doğru cevap: D — Duyu organlarıyla algılanabilen varlıklar somut, algılanamayan kavramlar soyuttur. Cam, boncuk ve duvar görülüp dokunulabilir; sabır ise yalnızca düşüncede vardır.

1. Somut sözcük beş duyudan biriyle algılanabilir.
2. CAM, BONCUKLAR ve DUVARLAR görülebilir, dokunulabilir → somut.
3. SABIR görülemez, tutulamaz, koklanamaz.
4. Öyleyse soyut sözcük IV. cümledeki SABIR’dır.

6. Kuş halkalama istasyonunu anlatan metinde görevlilerin çalışma biçimi anlatılıyor. Metnin akışına göre “titiz” sözcüğü metne göre ne anlama gelmektedir?

• A) Çok dikkatli ve özenli
• B) Aceleci ve dikkatsiz
• C) Sessiz ve çekingen
• D) Hızlı ama kaba

Doğru cevap: A — Metin, “titiz” sözcüğünün hemen ardından görevlilerin kuşa zarar vermemek için parmaklarını gevşek tuttuğunu söyler. Bu davranış dikkat ve özen anlamına gelir.

1. Bilinmeyen sözcüğün anlamı, çevresindeki cümlelerden çıkarılır.
2. Sonraki cümlede “en küçük bir zarar gelmesin diye” deniyor.
3. Bu ifade dikkat ve özen anlatır, acele ya da kabalık değil.
4. Öyleyse “titiz” sözcüğü dikkatli ve özenli demektir.

7. Aynı fiilin dört ayrı cümlede kullanımı yukarıdaki kartlarda verilmiştir. Buna göre “düşmek” sözcüğünün gerçek anlamıyla kullanıldığı cümle hangisidir?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: C — Gerçek anlam, sözcüğün akla ilk gelen anlamıdır: yukarıdan aşağıya doğru hareket etmek. Yalnızca C kartında bir kişi gerçekten yere düşmektedir.

1. “Düşmek” fiilinin ilk akla gelen anlamı: yukarıdan aşağı inmek.
2. A ve D kartlarında azalma, B kartında ise görev üstlenme anlatılır.
3. Bu üçünde gerçek bir düşme hareketi yoktur.
4. Gerçek anlam yalnızca merdivenden düşülen C kartındadır.

8. Öğretmen tahtaya su değirmenini anlatan yukarıdaki dörtlüğü yazdı ve doğadaki sesleri taklit eden sözcükleri işaretlemelerini istedi. Buna göre şiirdeki sözcüklerden hangisi yansıma sözcük değildir?

• A) şırıl şırıl
• B) kişner
• C) gıcırdar
• D) çuval

Doğru cevap: D — Yansıma sözcükler doğadaki sesleri taklit eder. Suyun sesi “şırıl şırıl”, atın sesi “kişner”, kapının sesi “gıcırdar” sözcükleriyle verilmiştir. “Çuval” ise bir nesne adıdır, ses taklidi değildir.

1. Yansıma sözcük bir sesi taklit eder, nesne adı olmaz.
2. “Şırıl şırıl” akan suyun sesidir.
3. “Kişner” atın, “gıcırdar” kapının çıkardığı sestir.
4. “Çuval” içine un konan bir torbadır; ses bildirmez.

9. Sınıfta “yüz” sözcüğünün anlamları için yukarıdaki harita çıkarıldı. “Annem yorganın yüzünü değiştirdi.” cümlesindeki “yüz” sözcüğü haritanın hangi dalına yazılmalıdır?

• A) Bir nesnenin dış yüzeyi, kaplaması
• B) Doksan dokuzdan sonra gelen sayı
• C) İnsanın gözün bulunduğu ön bölümü
• D) Suda ilerleme eylemi

Doğru cevap: A — Yorganın yüzü, yorganın üzerine geçirilen dış kaplamadır. Cümlede ne sayı ne organ ne de yüzme eylemi vardır.

1. Cümlede “yüz” bir eşya ile birlikte kullanılmış: yorganın yüzü.
2. Sayı anlamı olsaydı bir miktar bildirirdi; burada miktar yok.
3. Organ ya da yüzme anlamı da cümleye uymuyor.
4. Geriye tek uygun anlam kalır: dış yüzey, kaplama.

10. Bir belgeselde geçen yukarıdaki cümlede büyük harfle yazılan sözcüğün yerine yakın anlamlı başka sözcükler denenmektedir. Aşağıdakilerden hangisi getirilirse cümlenin anlamı bozulur?

• A) zorlukla
• B) kolaylıkla
• C) zar zor
• D) güç bela

Doğru cevap: B — “Güçlükle” zorlanarak demektir; “zorlukla”, “zar zor” ve “güç bela” aynı anlamı verir. “Kolaylıkla” ise tam tersini anlattığı için cümlenin anlamını bozar.

1. Önce sözcüğün anlamını belirleyelim: zorlanarak, güç yetirerek.
2. “Zorlukla” ve “zar zor” aynı zorlanmayı anlatır.
3. “Güç bela” da aynı anlamda kullanılan bir deyimdir.
4. “Kolaylıkla” karşıt anlamlıdır; cümleye konursa anlam tersine döner.

11. Kerem, sözcüklerin cümledeki anlamlarını yukarıdaki gibi eşleştirdi ama bir satırda yanılmıştır. Buna göre hangi satırda verilen anlam cümledeki kullanıma uymaz?

• A) 1. satır
• B) 2. satır
• C) 3. satır
• D) 4. satır

Doğru cevap: B — “Acı bir haber” sözünde tat yoktur; haber üzücü, acı vericidir. Kerem burada sözcüğün gerçek anlamını yazmış, oysa cümlede mecaz anlam kullanılmıştır.

1. 1. satırda zirveye çıkmak gerçekten yukarı gitmektir → doğru.
2. 2. satırda haber tadılamaz; “acı” üzücü demektir → yanlış eşleşme.
3. 3. satırda salonun alanı gerçekten büyüktür → doğru.
4. 4. satırda insan için “soğuk” samimiyetsiz demektir → doğru.

12. Okul radyosunda yayımlanacak metni hazırlayan ekip, mecazlı cümleleri anlamlarıyla eşleştirecek. Buna göre doğru eşleştirme aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c
• B) 1-b, 2-c, 3-a
• C) 1-c, 2-b, 3-a
• D) 1-c, 2-a, 3-b

Doğru cevap: C — “İçimi ısıttı” mutlu etti (c), “ağzımızın tadını kaçırdı” keyfimizi bozdu (b), “tatlı çocuk” sevimli çocuk (a) demektir. Doğru sıralama 1-c, 2-b, 3-a olur.

1. 1. cümlede ortada ısı yok; söz insanı mutlu etmiştir → c.
2. 2. cümlede ağızda tat yok; keyif bozulmuştur → b.
3. 3. cümlede çocuk tadılamaz; sevimli demektir → a.
4. Bu üç eşleşme yalnızca C seçeneğinde birlikte verilmiştir.

13. Zeytin hasadını anlatan yukarıdaki metni okuyan Yağmur, bilmediği bir sözcükle karşılaştı. Metne göre “silkelemek” sözcüğü metne göre hangi işi anlatır?

• A) Dalları sarsarak meyvelerin dökülmesini sağlamak
• B) Dalları makasla budayıp kısaltmak
• C) Ağaçları kökünden söküp başka yere dikmek
• D) Yere dökülen yaprakları süpürüp toplamak

Doğru cevap: A — Metinde dalların uzun sopalarla silkelendiği, hemen ardından zeytinlerin bezin üstüne döküldüğü anlatılır. Öyleyse silkelemek, sarsarak meyveyi düşürmektir.

1. Sözcüğün geçtiği cümleyi bulalım: “dalları uzun sopalarla usulca silkeler”.
2. Bir sonraki cümlede zeytinlerin bezin üstüne döküldüğü yazıyor.
3. Demek ki silkeleme sonucunda meyveler dalından ayrılıyor.
4. Budama, sökme ve süpürme metinde hiç geçmez → cevap A.

14. Aynı metinde ustaların kullandığı özel bir söz geçiyor. Metne göre “erken hasat” sözü neyi karşılamaktadır?

• A) Kasım ayından önce toplanan zeytinleri
• B) Ağaçların altına serilen geniş bezleri
• C) Traktörle taşınan dolu sepetleri
• D) Değirmende sıkılan zeytinlerden süzülen ilk yağı

Doğru cevap: D — Metnin son iki cümlesi birlikte okunur: değirmende sıkılan zeytinlerden yeşilimsi bir yağ süzülür ve ustalar bu yağın ilk damlasına “erken hasat” der.

1. Sözün geçtiği son cümleyi bulalım.
2. Cümlede “bu yağın ilk damlası” denmektedir.
3. “Bu yağ” bir önceki cümlede süzülen yağdır.
4. Öyleyse erken hasat, ilk süzülen yağdır → cevap D.

15. Bir gezi yazısından alınan cümlede bir sözcük çıkarılmıştır. Cümleye “anlatılamayacak kadar etkileyici” anlamı katmak için boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

• A) sıradan
• B) gösterişsiz
• C) eşsiz
• D) yapay

Doğru cevap: C — “Eşsiz”, benzeri olmayan, üstün demektir ve konuşamayacak kadar etkilenmeyi açıklar. “Sıradan” ve “gösterişsiz” tersini, “yapay” ise doğallıkla ilgisiz bir anlam verir.

1. Cümlenin sonu önemli: kimse konuşamamış, yani çok etkilenilmiş.
2. “Sıradan” ve “gösterişsiz” bir manzara insanı böyle etkilemez.
3. “Yapay” sözcüğü doğal manzara için uygun düşmez.
4. Benzersiz güzelliği anlatan sözcük “eşsiz”dir → cevap C.