5. Sınıf Sözcükte Anlam — Konu Anlatımı

Bir Sözcük, Dört Cümle

Şu dört cümleye bakın. Hepsinde aynı fiil var: düşmek.

(1) Zeytin toplarken merdivenden düştü.
(2) Bu hafta domates fiyatları biraz düştü.
(3) Sınıf panosunu hazırlama işi yine bize düştü.
(4) Kardeşim yeni bisikletinin peşine düştü, bütün gün ondan söz etti.

Sözlüğü açınca "düşmek" için ilk yazan anlam, bir şeyin yukarıdan aşağıya inmesidir. Bu anlam yalnızca (1) numaralı cümlede var: merdivendeki kişi gerçekten yere iniyor. Öteki üç cümlede kimse yere yuvarlanmıyor. Fiyat azalıyor, bir görev birine kalıyor, bir çocuk bir şeyi çok istiyor.

Peki aynı sözcük nasıl bu kadar farklı işe yarıyor? İşte bu konunun bütün sorusu bu. Sözlük, anlamın ancak yarısını söyler; öteki yarısını cümle belirler.

Gerçek Anlam: Sözlükteki İlk Durak

Sözcüğü duyunca aklımıza ilk gelen anlam gerçek anlamdır. "Keskin bıçak" dediğimizde bıçağın ağzının iyi kestiğini anlarız; burada "keskin" gerçek anlamındadır.

Gerçek anlamı yakalamanın kolay bir yolu var: cümledeki olayı gözünüzde canlandırın. Resmi çizilebiliyorsa büyük ihtimalle gerçek anlamdır. Merdivenden düşen bir insanı çizebilirsiniz; "işin size düşmesini" çizemezsiniz.

Mecaz Anlam: Sözcük Yolculuğa Çıkınca

Sözcük gerçek anlamından uzaklaşıp benzerlik yoluyla yeni bir anlam kazanırsa mecaz anlam ortaya çıkar. "Keskin bir zekâsı var." cümlesinde zekâ bir şey kesmez; hızlı ve derin düşünme anlatılır. "Soğuk davrandı." cümlesinde de ısı ölçülmez, ilgisizlik anlatılır.

Mecaz anlam "yanlış kullanım" değildir. Dil, yeni duyguları anlatmak için eldeki sözcükleri ödünç alır. "Yüreği yandı" diyen kişi ateşten söz etmiyor ama acısını herkesin anlayacağı bir biçimde söylüyor.

(2), (3) ve (4) numaralı cümlelerdeki "düşmek" bu yüzden gerçek anlamda değildir. Sözcüğün gerçek anlamının dışında birden çok anlam taşımasına çok anlamlılık denir. "Düşmek", "açılmak", "tutmak", "kırmak" gibi fiiller bu açıdan çok zengindir: "Kapı açıldı" ile "İçim açıldı" aynı fiili bambaşka yerlere götürür.

Daha Zor Bir Örnek: Dört Kez "Açıldı"

Şimdi işi biraz zorlaştıralım. Aşağıdaki cümlelerin yalnızca birinde "açılmak" gerçek anlamındadır.

(1) Bu ustayla çalışınca elim iş yapmaya iyice açıldı.
(2) Sahnedeki kalın perde, oyun başlayınca yavaşça açıldı.
(3) Bahçede biraz yürüyünce içim açıldı.
(4) Yeni arkadaşlarla tanışınca ufkumuz açıldı.

Hangisi? Resim testini uygulayın. Perdenin iki yana çekildiğini çizebilirsiniz; elin "işe açılmasını" ya da ufkun genişlemesini çizemezsiniz. Doğru cevap (2).

Öteki üç cümlede fiil üç ayrı mecaz anlam kazanmış: (1) beceri kazanmak, (3) ferahlamak, (4) bakış açısı genişlemek. Burada soruyu zorlaştıran şey, mecazların birbirine de benzemesidir. Bu yüzden her cümle için "burada açılan şey ne?" diye sormak işe yarar. Cevap somut bir nesneyse (kapı, perde, kutu) gerçek anlam; bir duygu ya da yetenekse mecaz anlam vardır.

Bir ara not: mecaz anlam bazen tek sözcükte değil, sözcük öbeğinde kurulur. "Göz atmak" ifadesinde kimse gözünü bir yere fırlatmaz. Böyle kalıplaşmış öbekler deyim konusunda ayrıca ele alınır.

Terim Anlam: Derslerin Kendi Sözcükleri

Bazı sözcükler bir bilim, sanat ya da meslek alanında özel bir anlam kazanır. Buna terim anlam denir.

• "Üçgenin kenar uzunlukları 3, 4 ve 5 santimetredir." → matematik terimi
• "Gözlük sözcüğünün kökü göz sözcüğüdür." → dil bilgisi terimi
• "Oyunun ikinci perdesi daha heyecanlıydı." → tiyatro terimi

Aynı "kök" sözcüğü "Ağacın kökü toprağın derinlerine uzanmış." cümlesinde gerçek anlamdadır. Yani terimi terim yapan şey sözcüğün kendisi değil, hangi alanda kullanıldığıdır.

Somut mu, Soyut mu? Beş Duyu Testi

Beş duyumuzdan en az biriyle (görme, işitme, koklama, tatma, dokunma) algılanabilen varlıklar somut, yalnızca zihinde var olanlar soyut adlardır.

Somut: çınar, rüzgâr, ses, koku, tuz, gürültü.
Soyut: sevgi, özlem, cesaret, düşünce, merak.

Rüzgârı göremezsiniz ama yüzünüzde hissedersiniz. Kokuyu göremezsiniz ama burnunuz alır. O hâlde ikisi de somuttur.

Öğrencilerin Takıldığı Yer

Sık yapılan hata 1: Gözle görülmeyen her şeyi soyut sanmak. Ölçüt görmek değil, beş duyudan herhangi biridir. "Ses" kulağa ulaştığı için somuttur.

Sık yapılan hata 2: Sözcüğün somut ya da soyut olduğuna cümleye bakmadan karar vermek. "Yürek" bir organdır, yani somuttur. Ama "Onun yüreği çok geniştir." cümlesinde kastedilen organ değil, sevgi ve hoşgörüdür; sözcük burada mecaz yoluyla soyut bir anlam taşır. Karar verirken sözcüğün sözlükteki hâline değil, cümledeki anlamına bakın.

Sınavda Bu Soru Nasıl Gelir?

En sık kalıp: aynı sözcük 4 seçenekte 4 farklı cümlede verilir ve "Hangisinde farklı anlamda kullanılmıştır?" ya da "Hangisinde gerçek anlamdadır?" diye sorulur. İpucu: her seçenekteki cümleyi resmedin. Resmi çizilebilen tek cümle çoğu zaman gerçek anlamlı olandır.

Kendiniz deneyin: Hangisinde "ağır" gerçek anlamdadır?
A) Ağır bir söz söyledi. B) Çantam bugün çok ağırdı. C) Hastalığı ağır geçti.

Cevap: B. Çantanın ağırlığını terazi ölçer; ötekilerde ağırlık tartılamaz.

Sık sorulanlar